[nihC]

Lá ngón là lá gì?​

Theo wikipedia, Cây lá ngón hay còn được gọi là cây rút ruột, co ngón, hổ mạn trường, hổ mạn đằng, hoàng đằng, đoạn trưởng thảo.. trước đây nó thuộc họ Mã tiền nhưng từ năm 1994 đến nay thì được xếp vào họ Hoàng đằng. Tuy nhiên không phải loại lá ngón nào cũng giống nhau và có những loại được gọi chung là "lá ngón" nhưng chúng có thể chế biến và ăn được.

Đặc điểm của cây lá ngón​

Lá ngón là một loại cây thân leo quắn thường xanh, có thể dài tới 12m, thường xuất hiện phổ biến ở miền rừng nút các nước như Việt Nam, Ấn Độ, Indonesia, Lào.. và một số tỉnh phía Bắc Trung Quốc, Đài Loan.

Cây lá ngón thường được tím thấy trong các cánh rừng rậm và dày ở độ cao từ 200 đến 2000 mét so với mặt nước biển. Thân cây có khía. Cành non màu xanh lục nhạt không có lông, cành già màu xám nâu nhạt. Lá mọt đối, không lông, hình trứng hay hình trứng mũi mác, đầu nhọn, mép nguyên, xanh nhắn bóng, có thể dài từ 7 - 12 cm.

Hoa của cây lá ngón mọc thành xim đầu cành hay kẽ lá. Năm cánh hoa màu vàng, tràng hoa hình phễu, ra hoa trong giai đoạn từ tháng 5 đến tháng 11 - 12 hàng năm.

Quả của cây lá ngón là dạng quả nang, hình thoi elip hay hình trứng, có kích thước 1-1.4 x 0.6-0.8 cm, nhẵn và không có lông, màu nâu. Hạt cây nhỏ cỡ 0.5 cm, dạng từ hình elip tới hình thận, màu nâu nhạt, phần giữa có lông, có diềm cánh mỏng xung quanh giúp hạn cỏ thể phát tán theo chiều gió.

Lá ngón là loài cây ưa sáng nên thường mọc chỗ đất trống, bìa rừng, hoặc thậm chí là mọc dại ven đường.

Lá ngón có độc không?​

Câu trả lời hiển nhiên là có.

Độc tính của lá ngón đến từ các ancaloit chứa trong toàn bộ cây, giảm từ rễ, lá, hoa, quả và thân cây.

Ở Việt Nam và Trung Quốc, nó được coi là một trong bốn loại cây có độc tính hàng cao nhất, xếp vào nhóm thuộc động bảng A, một số người còn cho rằng chỉ cần ăn ba lá ngón là có thể gây chết người.

"Nếu có nắm lá ngón trong tay lúc này, Mị sẽ ăn cho chết ngay, chứ không buồn nhớ lại nữa."​

Sơ cứu ngộ độc lá ngón​

Khi phát hiện người bị ngộ độc cây lá ngón, phương pháp xử trí ban đầu hết sức quan trọng, phải nhanh chóng loại bỏ chất độc ra khỏi cơ thể bằng các biện pháp như: Gây nôn, uống đầy nước, móc họng để kích thích gây nôn.

Sau đó nhanh chóng chuyển đến cơ sở y tế gần nhất để loại bỏ độc chất, ngăn cản hấp thu độc chất bằng cách rửa dạ dày, uống than hoạt, truyền dịch. Khẩn trương vận chuyển bệnh nhân tới bệnh viện chuyên khoa có đầy đủ các trang thiết bị cấp cứu điều trị giải độc. Tránh những biến chứng muộn nặng nề, nguy hiểm, nguy cơ dẫn đến tử vong.

Hiệu quả cấp cứu chỉ khi được thực hiện sớm dưới 1 giờ đồng hồ. Tuy nhiên, hiện nay do thiếu hiểu biết, các vụ tự tử hoặc đầu độc bằng lá ngón xảy ra khá nhiều, đặc biệt trên các tỉnh vùng núi. Khi đó, khả năng cứu sống nạn nhân khó đạt 100% do không thể sơ cứu kịp thời, đúng lúc.

Lá ngón có tác dụng gì?​

Ngoài tính độc đã biết sẵn, cây lá ngón còn có một công dụng khác đó là chữa mụn nhọt, nổi mề đay trên da.

Dân gian thường có câu "lấy độc trị độc", điều này là hoàn toàn đúng với cây lá ngón. Người ta giã nát lá ngón và đắp vào bên ngoài các vết thương như đánh đòn hay ngã đau, hoặc lấy lá ngón sắc với nước để rửa vùng vết thương.

Tuy nhiên cần lưu ý thật kĩ trong quá trình chế biến và xử lý vì độc tính của cây và lá rất cao, không cẩn thận có thể gây nguy hiểm cho người sử dụng và những người xung quanh.

Lá ngón có độc - nguy hiểm chết người​

Lá ngón có ăn được không?​

Rõ ràng là, khi nhắc đến lá ngón, người ta sẽ nghĩ ngay đến một loại cây kịch độc và là một trong những loài cây nguy hiểm nhất. Tuy nhiên, đối với người dân ở vùng Mường So (Lai Châu) thì lá ngón là là một món đặc sản vô cùng hấp dẫn.

Tại sao lại như vậy? Câu trả lời là do lá ngón cũng có "lá this" và "lá that" hay lá ngón có độc và lá ngón không độc.

Lá ngón không độc​

Người dân ở vùng Mường So thuộc tỉnh Lai Châu thường chế biến lá ngón trở thành nhiều món ăn hấp dẫn và thậm chí còn trở thành đặc sẳn riêng của vùng.

Theo lời của những người lớn tuổi kể lại, lá ngón có hai loại, độc và không độc. Cây lá ngón không độc đã được người dân nơi đây phát hiện từ rất lâu và đem ươm trồng tại vườn để chế biến thành những món ăn hấp dẫn.

Tương truyền, nguồn gốc của cây lá ngón không độc này bắt nguồn từ câu chuyện tình của đôi trai gái người Thái. Do bị gia đình cô gái ngăn cấm nên cả hai người đã quyết định tìm đến cái chết bằng lá ngón. Nhưng kì lạ thay khi nhai thứ lá này thì họ lại không cảm nhận được chất độc mà ngược lại còn là vị ngọt ngọt chát chát lạ lẫm giống như dự vị tình yêu của chính hai người. Kể từ đó, lá ngón không độc đã được phát hiện và trở thành loại rau xanh với nhiều công dụng khác nhau trong nền ẩm thực của người dân nơi đây.

Lá ngón xào tỏi - đặc sản Lai Châu​

Người ở Mường So tận dụng loại lá ngón không độc để làm thành nhiều món ăn trong bữa cơm gia đình. Kiểu truyền thống nhất là luộc hoặc nấu canh và thưởng thức như một loại rau thanh mát, ngọt bùi. Nhưng hấp dẫn nhất chính là món xào tỏi, một đặc sản nổi tiếng được người dân dùng để tiếp đãi thực khách.

Nếu có dịp ghé thăm Tây Bắc và định thưởng thức món đặc sản này thì bạn phải thật cẩn thận, nhờ người dân có nhiều kinh nghiệm chọn mua nhé!

 

[Bông Vàng]

Lá ngón rất quen thuộc với người dân miền núi. Với người lớn, việc phân biệt lá ngón còn khó, thì trẻ em là điều khó hơn nhiều. Vì vậy, sự bất cẩn hoặc thiếu hiểu biết của người dân dẫn đến các ca ngộ độc, thậm chí tử vong do ăn nhầm lá ngón diễn ra hằng năm.​

Lá ngón còn được đưa vào trong một tác phẩm văn học Việt Nam. "Vợ chồng A Phủ" của tác giả Tô Hoài. Với sức sống tiềm tàng trong nhân vật Mị, khi Mị tìm đến cái chết bằng lá ngón. "Mấy tháng ròng đêm nào Mị cũng khóc". Mị trốn về nhà cầm theo một nắm lá ngón. Chính khát vọng được sống một con người đúng nghĩa khiến Mị không chấp nhận cuộc sống bị chà đạp, bị đối xử bất công như một con vật.​

Tên gọi-Mô tả

Cây lá ngón còn được gọi với nhiều tên gọi khác như Câu vẫn, Hoàng đằng, Đoạn trường thảo, Co ngón, Hồ mạn trường, Hồ mạn đằng, Thuốc rút ruột..​

Lá ngón thuộc họ nhà mã tiền (Loganiaceae). ​

Tên khoa học là Gelsemium elegans Benth (Medica elegans Gardn). ​

Là loại cây thân bụi leo, nhiều cành thường sống dựa vào cây khác, thân hơi khía dọc. Lá màu xanh bóng nhẵn, hình trứng thuôn dài, đầu nhọn, mọc đối, mép nguyên, rộng từ 2-5cm, dài từ 6-12cm, cuống hơi tù hoặc nhọn.​

Hoa màu vàng xòa 5 cánh, hình ống nhỏ nở từ tháng 6 tới tháng 10, mọc thành chùm ở kẻ lá hoặc đầu cành. Hạt lá ngón khá nhỏ, có màu nâu nhạt. Ở các cành non, lá sẽ có màu xanh lục nhưng khá nhạt. Đến giai đoạn già, lá sẽ chuyển dần sang màu xám nâu nhạt.​

Quả hình thon màu nâu chứa nhiều hạt, một nang, rộng 0, 5cm, dài 1cm. Hạt nhỏ màu nâu nhạt, giống hạt đậu, có cánh nhỏ dễ phát tán theo gió đi khá xa.​

Cây lá ngón mọc ở đâu

Lá ngón chủ yếu mọc tại nơi có khí hậu nhiệt đới hoặc á đới như Châu Á.​

Tại Việt Nam phổ biến ở các vùng trung du miền núi, đặc biệt ở các tỉnh phía bắc như Lạng Sơn, Lào Cai, Tuyên Quang, Hòa Bình..​

Tại Trung Quốc người ta sử dụng làm thuốc trị nấm tóc hay bệnh hủi.​

Độc tính

Trong lá ngón có chứa chủ yếu hoạt chất alkaloid là một loại độc tố nguy hiểm thành phần này nằm ở toàn bộ cây, độ độc giảm dần theo thứ tự từ rễ; lá; hoa; quả đến thân cây. Loại độc này ngấm rất nhanh chỉ mất 5 – 30 phút qua đường tiêu hóa, có thể gây tử vong trong vòng từ 1 đến 7 tiếng. Lá ngón là loại cây độc nhất ở nước ta. Chỉ cần con người ăn khoảng 3 lá ngón đã có thể chết ngay tại chỗ. Độc tính trong lá ngón rất mạnh. Người bị ngộ độc sẽ có triệu chứng hoa mắt, chóng mặt, khát nước, buồn nôn, đau rát cổ họng, tim đập yếu, khó thở, răng cắn chặt, sùi bọt mép, đồng tử giãn..​

Alkaloid là chất có tính bazơ, được tìm thấy ở các loài thực vật và động vật. Chúng có tác động rất nhanh đối với hệ thần kinh. Chỉ cần một lượng nhỏ alkaloid cũng đã khiến con người tử vong.​

Các nghiên cứu cho thấy giã nhuyễn 10 ml nước cùng với 10 g lá ngón và cho 3 chú chuột uống 3 giọt. Chỉ sau 9 phút, những chú chuột này đã bị co giật và chết ngay sau đó. Cũng từ nghiên cứu này đã chỉ ra, chỉ cần mọi người ngắt lá, hoặc bẻ cành khiến cho chất nhựa độc dính vào tay và tiếp xúc với đồ ăn hoặc các vết thương hở sẽ đứng trước nguy cơ tử vong khá cao.​