- ★
- Xu
- 752,581,238
H2] Cách tính thời gian theo các cụ ngày xưa[/HEADING]
Ngày nay, chỉ cần liếc điện thoại là biết ngay mấy giờ, mấy phút, thậm chí biết luôn mình đã "trễ deadline" bao nhiêu giây. Nhưng thời các cụ ngày xưa chưa có đồng hồ điện tử, chưa có báo thức kêu inh ỏi, việc tính thời gian chủ yếu dựa vào mặt trời, tiếng gà gáy, bóng cây, xem sự dịch chuyển của các vì sao ban đêm và nhịp sống thường ngày. Vì vậy mới có những cách nói rất thú vị như giờ Tý, canh ba, chính Ngọ hay "gà gáy lần hai"
Cách tính thời gian theo các cụ ngày xưa không chỉ là một nét văn hóa truyền thống mà còn xuất hiện rất nhiều trong truyện kiếm hiệp, phim cổ trang và cả lời ăn tiếng nói hằng ngày. Đọc đến đây, nếu bạn từng thắc mắc "canh ba là mấy giờ?", thì cùng tìm hiểu nhé.
Người xưa chia một ngày đêm thành 12 giờ, mỗi giờ tương đương khoảng 2 tiếng hiện nay. Mỗi giờ được đặt tên theo 12 con giáp, dựa trên tập tính quen thuộc của các loài vật. Ví dụ chuột thường hoạt động mạnh vào nửa đêm nên có giờ Tý, còn gà bắt đầu gáy vào sáng sớm nên có giờ Dậu.
Cách nhớ đơn giản:
Vì thế, khi nghe câu "sinh vào giờ Ngọ", bạn có thể hiểu người đó chào đời trong khoảng từ 11 giờ trưa đến 13 giờ chiều. Còn "giờ Tý" chính là khoảng thời gian từ 23 giờ đến 1 giờ sáng, lúc mà người bình thường nên ngủ, còn nhân vật chính thì đang âm thầm trèo tường.
Ban đêm, người xưa thường chia thành 5 canh. Mỗi canh dài khoảng 2 tiếng, dùng để báo hiệu việc đổi phiên gác, tuần tra hoặc nhắc mọi người đã đến giờ nghỉ ngơi.
"Canh ba" là khoảng 23 giờ đến 1 giờ sáng. Đây là khung giờ quen thuộc trong truyện cổ trang: Người quân tử thao thức vì chuyện đời, hiệp khách đi hành tẩu giang hồ, còn kẻ phản diện thì họp bàn kế hoạch rất chăm chỉ. Ngoài đời hiện đại, canh ba thường là lúc nhiều người vẫn đang lướt điện thoại và tự hứa: "Xem thêm một video thôi rồi ngủ"
Nếu ban đêm được chia thành 5 canh thì ban ngày lại được chia thành 6 khắc. Đây chính là nguồn gốc của câu nói quen thuộc:
Người xưa quy ước ban ngày bắt đầu từ 5 giờ sáng và kết thúc vào 19 giờ tối, tổng cộng 14 tiếng. Chia đều khoảng thời gian này thành 6 phần, ta có:
Cách chia cụ thể như sau:
Như vậy, nếu một người thời xưa nói "gặp nhau vào khắc thứ năm", bạn nên xuất hiện trong khoảng từ 14h20 đến 16h40. Khoảng hẹn rộng đến hơn hai tiếng, rất thích hợp với những người có thói quen "đang đến rồi" nhưng thực ra vẫn còn đang chọn quần áo.
Điều thú vị là từ "khắc" không phải lúc nào cũng mang một giá trị cố định. Nó đã thay đổi theo từng thời kỳ và từng hệ thống tính giờ:
Trong cách nói "ngày sáu khắc", một khắc bằng 2 giờ 20 phút
Khi một ngày đêm được chia thành 100 khắc, một khắc bằng 14 phút 24 giây
Về sau, một ngày đêm được chia thành 96 khắc nên một khắc bằng 15 phút
Theo tài liệu về hệ đo lường cổ Việt Nam, giá trị của khắc từng thay đổi nhiều lần; đến thời Nguyễn, một khắc được tính bằng 1/96 ngày, tương đương 15 phút. Tại Trung Quốc, cách chia một ngày thành 96 khắc cũng được chính thức áp dụng từ đầu thời Thanh.
Vì vậy, cả "một khắc bằng 2 giờ 20 phút" và "một khắc bằng 15 phút" đều có thể đúng, nhưng thuộc hai cách tính khác nhau. Với chủ đề "cách tính thời gian theo các cụ ngày xưa" và thành ngữ "đêm năm canh, ngày sáu khắc", nên sử dụng cách tính một khắc bằng 2 giờ 20 phút.
Xét theo sử sách thì "một khắc" có thể là 15 phút hoặc 2 giờ 20 phút tùy cách tính. Nhưng xét theo "luật bất thành văn của tình yêu", khi người yêu nói "chờ em một khắc" thì nhất định phải hiểu theo hệ ngày sáu khắc, hãy chọn đáp án 2 giờ 20 phút nếu bạn không muốn thất vọng về môn lịch sử lẫn chuyện tình cảm.
Bạn nên hiểu đó là 2 giờ 20 phút chứ không phải 15 phút. Bởi 15 phút chỉ đủ để cô ấy chọn quần áo, còn trang điểm, làm tóc và đổi bộ váy thứ tám vẫn đang chờ phía trước. Tốt nhất bạn hãy tìm một chiếc ghế, gọi ly cà phê và giữ vững niềm tin - nàng nói "sắp xong rồi" nghĩa là quá trình chuẩn bị đã chính thức bắt đầu.
Không có điện thoại hay đồng hồ treo tường, người xưa vẫn có nhiều cách tính thời gian rất thông minh. Ban ngày, họ quan sát vị trí mặt trời, bóng nắng hoặc dùng đồng hồ mặt trời. Khi mặt trời lên cao gần đỉnh đầu là chính Ngọ, tức khoảng 12 giờ trưa.
Ban đêm, người ta có thể dựa vào tiếng gà gáy, vị trí mặt trăng, sao trời hoặc tiếng trống canh từ làng xóm, quan phủ. Đặc biệt, tiếng gà gáy được xem như "chuông báo thức sống" của thời xưa: Không cần sạc pin, không cần mạng Wi-Fi, chỉ có điều đôi khi nó gáy hơi sớm khiến cả nhà tỉnh cùng nó.
Những cách gọi này giúp lời văn cổ trở nên giàu hình ảnh hơn. "Canh ba trăng lặn" nghe có vẻ thơ mộng hơn nhiều so với câu "0 giờ 15 phút, pin điện thoại còn 3%"
Không chỉ dùng 12 con giáp để tính giờ và năm, người xưa còn dùng 12 địa chi để gọi các tháng âm lịch. Thứ tự bắt đầu từ tháng Giêng ứng với Dần và kết thúc bằng tháng Chạp ứng với Sửu.
Nhiều người thường nghĩ tháng đầu tiên phải là tháng Tý vì Tý đứng đầu 12 con giáp. Tuy nhiên, trong cách tính tháng truyền thống, tháng Giêng được gọi là tháng Dần, tháng Hai là tháng Mão và cứ thế tiếp tục cho đến tháng Chạp là tháng Sửu.
Có thể ghi nhớ bằng câu ngắn gọn:
Ở đây, "tháng Một" là cách gọi truyền thống của tháng Mười Một chứ không phải tháng Giêng. Nếu không để ý, bạn rất dễ nhìn lịch xưa rồi hoang mang vì tưởng một năm vừa có tháng Giêng, vừa có thêm một tháng Một - hóa ra tổ tiên không tặng chúng ta tháng nghỉ phép thứ mười ba đâu!
Riêng địa chi Mão, văn hóa Việt Nam thường gắn với con mèo, trong khi hệ con giáp Trung Quốc lại gắn với con thỏ. Vì vậy, viết "Mão, Mẹo – Mèo" sẽ rõ nghĩa và phù hợp với cách gọi quen thuộc của người Việt hơn.
Cách tính thời gian theo các cụ ngày xưa phản ánh lối sống gần gũi với thiên nhiên. Con người quan sát mặt trời, mặt trăng, cây cỏ, con vật và nhịp sinh hoạt để xác định thời điểm trong ngày. Dù không chính xác đến từng phút như ngày nay, cách tính này vẫn rất phù hợp với đời sống nông nghiệp và tạo nên nhiều nét đẹp văn hóa thú vị.
Hiểu giờ Tý, giờ Ngọ, canh ba hay một khắc cũng giúp chúng ta đọc truyện cổ trang, xem phim kiếm hiệp và tìm hiểu tử vi dễ dàng hơn. Lần tới xem phim mà nghe nhân vật nói "hẹn gặp tại canh ba", bạn đã biết đó không phải lời hẹn lúc chiều tối đâu nhé - đó là cuộc hẹn khiến người hiện đại chỉ muốn kéo chăn lên và nói: "Hay để sáng mai gặp được không?"
Ngày nay, chỉ cần liếc điện thoại là biết ngay mấy giờ, mấy phút, thậm chí biết luôn mình đã "trễ deadline" bao nhiêu giây. Nhưng thời các cụ ngày xưa chưa có đồng hồ điện tử, chưa có báo thức kêu inh ỏi, việc tính thời gian chủ yếu dựa vào mặt trời, tiếng gà gáy, bóng cây, xem sự dịch chuyển của các vì sao ban đêm và nhịp sống thường ngày. Vì vậy mới có những cách nói rất thú vị như giờ Tý, canh ba, chính Ngọ hay "gà gáy lần hai"
Cách tính thời gian theo các cụ ngày xưa không chỉ là một nét văn hóa truyền thống mà còn xuất hiện rất nhiều trong truyện kiếm hiệp, phim cổ trang và cả lời ăn tiếng nói hằng ngày. Đọc đến đây, nếu bạn từng thắc mắc "canh ba là mấy giờ?", thì cùng tìm hiểu nhé.
Một ngày xưa được chia thành 12 giờ
Người xưa chia một ngày đêm thành 12 giờ, mỗi giờ tương đương khoảng 2 tiếng hiện nay. Mỗi giờ được đặt tên theo 12 con giáp, dựa trên tập tính quen thuộc của các loài vật. Ví dụ chuột thường hoạt động mạnh vào nửa đêm nên có giờ Tý, còn gà bắt đầu gáy vào sáng sớm nên có giờ Dậu.
Cách nhớ đơn giản:
| Giờ theo người xưa | Thời gian hiện nay | Ý nghĩa dân gian |
|---|---|---|
| Giờ Tý | 23h – 1h | Chuột hoạt động mạnh |
| Giờ Sửu | 1h – 3h | Trâu nhai lại, nghỉ ngơi |
| Giờ Dần | 3h – 5h | Hổ đi săn |
| Giờ Mão | 5h – 7h | Mèo hoặc thỏ bắt đầu thức giấc |
| Giờ Thìn | 7h – 9h | Rồng bay lên tạo mây mưa |
| Giờ Tỵ | 9h – 11h | Rắn nằm nghỉ |
| Giờ Ngọ | 11h – 13h | Ngựa sung sức nhất |
| Giờ Mùi | 13h – 15h | Dê ăn cỏ |
| Giờ Thân | 15h – 17h | Khỉ gọi bầy |
| Giờ Dậu | 17h – 19h | Gà về chuồng |
| Giờ Tuất | 19h – 21h | Chó thức canh nhà |
| Giờ Hợi | 21h – 23h | Lợn ngủ say |
Vì thế, khi nghe câu "sinh vào giờ Ngọ", bạn có thể hiểu người đó chào đời trong khoảng từ 11 giờ trưa đến 13 giờ chiều. Còn "giờ Tý" chính là khoảng thời gian từ 23 giờ đến 1 giờ sáng, lúc mà người bình thường nên ngủ, còn nhân vật chính thì đang âm thầm trèo tường.
Canh là gì? Canh một, canh hai, canh ba là mấy giờ?
Ban đêm, người xưa thường chia thành 5 canh. Mỗi canh dài khoảng 2 tiếng, dùng để báo hiệu việc đổi phiên gác, tuần tra hoặc nhắc mọi người đã đến giờ nghỉ ngơi.
| Canh | Thời gian hiện nay |
|---|---|
| Canh một | 19h – 21h |
| Canh hai | 21h – 23h |
| Canh ba | 23h – 1h |
| Canh bốn | 1h – 3h |
| Canh năm | 3h – 5h |
"Canh ba" là khoảng 23 giờ đến 1 giờ sáng. Đây là khung giờ quen thuộc trong truyện cổ trang: Người quân tử thao thức vì chuyện đời, hiệp khách đi hành tẩu giang hồ, còn kẻ phản diện thì họp bàn kế hoạch rất chăm chỉ. Ngoài đời hiện đại, canh ba thường là lúc nhiều người vẫn đang lướt điện thoại và tự hứa: "Xem thêm một video thôi rồi ngủ"
Khắc là gì? Một khắc bằng bao nhiêu giờ?
Nếu ban đêm được chia thành 5 canh thì ban ngày lại được chia thành 6 khắc. Đây chính là nguồn gốc của câu nói quen thuộc:
Người xưa quy ước ban ngày bắt đầu từ 5 giờ sáng và kết thúc vào 19 giờ tối, tổng cộng 14 tiếng. Chia đều khoảng thời gian này thành 6 phần, ta có:
Cách chia cụ thể như sau:
| Khắc | Thời gian hiện nay |
|---|---|
| Khắc 1 | Từ 5h đến 7h20 |
| Khắc 2 | Từ 7h20 đến 9h40 |
| Khắc 3 | Từ 9h40 đến 12h |
| Khắc 4 | Từ 12h đến 14h20 |
| Khắc 5 | Từ 14h20 đến 16h40 |
| Khắc 6 | Từ 16h40 đến 19h |
Như vậy, nếu một người thời xưa nói "gặp nhau vào khắc thứ năm", bạn nên xuất hiện trong khoảng từ 14h20 đến 16h40. Khoảng hẹn rộng đến hơn hai tiếng, rất thích hợp với những người có thói quen "đang đến rồi" nhưng thực ra vẫn còn đang chọn quần áo.
Tại sao có nơi nói một khắc bằng 15 phút?
Điều thú vị là từ "khắc" không phải lúc nào cũng mang một giá trị cố định. Nó đã thay đổi theo từng thời kỳ và từng hệ thống tính giờ:
Trong cách nói "ngày sáu khắc", một khắc bằng 2 giờ 20 phút
Khi một ngày đêm được chia thành 100 khắc, một khắc bằng 14 phút 24 giây
Về sau, một ngày đêm được chia thành 96 khắc nên một khắc bằng 15 phút
Theo tài liệu về hệ đo lường cổ Việt Nam, giá trị của khắc từng thay đổi nhiều lần; đến thời Nguyễn, một khắc được tính bằng 1/96 ngày, tương đương 15 phút. Tại Trung Quốc, cách chia một ngày thành 96 khắc cũng được chính thức áp dụng từ đầu thời Thanh.
Vì vậy, cả "một khắc bằng 2 giờ 20 phút" và "một khắc bằng 15 phút" đều có thể đúng, nhưng thuộc hai cách tính khác nhau. Với chủ đề "cách tính thời gian theo các cụ ngày xưa" và thành ngữ "đêm năm canh, ngày sáu khắc", nên sử dụng cách tính một khắc bằng 2 giờ 20 phút.
Xét theo sử sách thì "một khắc" có thể là 15 phút hoặc 2 giờ 20 phút tùy cách tính. Nhưng xét theo "luật bất thành văn của tình yêu", khi người yêu nói "chờ em một khắc" thì nhất định phải hiểu theo hệ ngày sáu khắc, hãy chọn đáp án 2 giờ 20 phút nếu bạn không muốn thất vọng về môn lịch sử lẫn chuyện tình cảm.
Bạn nên hiểu đó là 2 giờ 20 phút chứ không phải 15 phút. Bởi 15 phút chỉ đủ để cô ấy chọn quần áo, còn trang điểm, làm tóc và đổi bộ váy thứ tám vẫn đang chờ phía trước. Tốt nhất bạn hãy tìm một chiếc ghế, gọi ly cà phê và giữ vững niềm tin - nàng nói "sắp xong rồi" nghĩa là quá trình chuẩn bị đã chính thức bắt đầu.
Các cụ ngày xưa xem giờ bằng gì?
Không có điện thoại hay đồng hồ treo tường, người xưa vẫn có nhiều cách tính thời gian rất thông minh. Ban ngày, họ quan sát vị trí mặt trời, bóng nắng hoặc dùng đồng hồ mặt trời. Khi mặt trời lên cao gần đỉnh đầu là chính Ngọ, tức khoảng 12 giờ trưa.
Ban đêm, người ta có thể dựa vào tiếng gà gáy, vị trí mặt trăng, sao trời hoặc tiếng trống canh từ làng xóm, quan phủ. Đặc biệt, tiếng gà gáy được xem như "chuông báo thức sống" của thời xưa: Không cần sạc pin, không cần mạng Wi-Fi, chỉ có điều đôi khi nó gáy hơi sớm khiến cả nhà tỉnh cùng nó.
Một số cách nói về thời gian xưa thường gặp
Những cách gọi này giúp lời văn cổ trở nên giàu hình ảnh hơn. "Canh ba trăng lặn" nghe có vẻ thơ mộng hơn nhiều so với câu "0 giờ 15 phút, pin điện thoại còn 3%"
Cách tính các tháng theo 12 con giáp
Không chỉ dùng 12 con giáp để tính giờ và năm, người xưa còn dùng 12 địa chi để gọi các tháng âm lịch. Thứ tự bắt đầu từ tháng Giêng ứng với Dần và kết thúc bằng tháng Chạp ứng với Sửu.
| Tháng âm lịch | Địa chi | Con giáp tương ứng |
|---|---|---|
| Tháng Giêng | Dần | Hổ, cọp |
| Tháng Hai | Mão, Mẹo | Mèo |
| Tháng Ba | Thìn | Rồng |
| Tháng Tư | Tỵ | Rắn |
| Tháng Năm | Ngọ | Ngựa |
| Tháng Sáu | Mùi | Dê |
| Tháng Bảy | Thân | Khỉ |
| Tháng Tám | Dậu | Gà |
| Tháng Chín | Tuất | Chó |
| Tháng Mười | Hợi | Lợn, heo |
| Tháng Mười Một, tháng Một | Tý | Chuột |
| Tháng Mười Hai, tháng Chạp | Sửu | Trâu |
Nhiều người thường nghĩ tháng đầu tiên phải là tháng Tý vì Tý đứng đầu 12 con giáp. Tuy nhiên, trong cách tính tháng truyền thống, tháng Giêng được gọi là tháng Dần, tháng Hai là tháng Mão và cứ thế tiếp tục cho đến tháng Chạp là tháng Sửu.
Có thể ghi nhớ bằng câu ngắn gọn:
Ở đây, "tháng Một" là cách gọi truyền thống của tháng Mười Một chứ không phải tháng Giêng. Nếu không để ý, bạn rất dễ nhìn lịch xưa rồi hoang mang vì tưởng một năm vừa có tháng Giêng, vừa có thêm một tháng Một - hóa ra tổ tiên không tặng chúng ta tháng nghỉ phép thứ mười ba đâu!
Riêng địa chi Mão, văn hóa Việt Nam thường gắn với con mèo, trong khi hệ con giáp Trung Quốc lại gắn với con thỏ. Vì vậy, viết "Mão, Mẹo – Mèo" sẽ rõ nghĩa và phù hợp với cách gọi quen thuộc của người Việt hơn.
Ý nghĩa của cách tính thời gian theo người xưa
Cách tính thời gian theo các cụ ngày xưa phản ánh lối sống gần gũi với thiên nhiên. Con người quan sát mặt trời, mặt trăng, cây cỏ, con vật và nhịp sinh hoạt để xác định thời điểm trong ngày. Dù không chính xác đến từng phút như ngày nay, cách tính này vẫn rất phù hợp với đời sống nông nghiệp và tạo nên nhiều nét đẹp văn hóa thú vị.
Hiểu giờ Tý, giờ Ngọ, canh ba hay một khắc cũng giúp chúng ta đọc truyện cổ trang, xem phim kiếm hiệp và tìm hiểu tử vi dễ dàng hơn. Lần tới xem phim mà nghe nhân vật nói "hẹn gặp tại canh ba", bạn đã biết đó không phải lời hẹn lúc chiều tối đâu nhé - đó là cuộc hẹn khiến người hiện đại chỉ muốn kéo chăn lên và nói: "Hay để sáng mai gặp được không?"
Last edited by a moderator:
