Bài
thơ "Trăng" của
Xuân Diệu là một thi phẩm tuyệt đẹp, một viên ngọc sáng trong phong trào Thơ Mới. Nó không chỉ là một bức tranh phong cảnh đẫm ánh trăng mà còn là một bản nhạc lòng đầy tinh tế, phản ánh sâu sắc hồn thơ Xuân Diệu: Nồng nàn, nhạy cảm trước vẻ đẹp của trần gian nhưng luôn ẩn chứa một nỗi cô đơn, hoài nghi sâu thẳm ngay cả khi đang ở trong đỉnh cao của hạnh phúc lứa đôi.
Phân tích, cảm nhận bài thơ "Trăng" của Xuân Diệu
Xuân Diệu, "ông hoàng của thơ tình", người nghệ sĩ "mới nhất trong các nhà thơ mới", luôn mang đến cho độc giả những cảm xúc mãnh liệt và những giác quan rộng mở đón nhận cuộc sống. Thơ ông là sự giao thoa kỳ lạ giữa niềm khát khao giao cảm với đời và nỗi ám ảnh cô đơn bản thể. Bài thơ "Trăng" là một minh chứng tiêu biểu cho hồn thơ ấy. Đằng sau khung cảnh vườn đêm ngập tràn ánh sáng lãng mạn là một tâm trạng phức tạp, một nỗi buồn siêu hình của con người khi đối diện với cái đẹp tuyệt đích và sự vô cùng của vũ trụ.
Khổ thơ đầu mở ra một không gian choáng ngợp bởi ánh sáng:
"Trong vườn đêm ấy nhiều trăng quá / Ánh sáng tuôn đầy các lối đi"
Ngay câu thơ đầu tiên, Xuân Diệu đã dùng một cách diễn đạt rất lạ: "Nhiều trăng quá". Trăng không chỉ là một vật thể trên cao, mà đã hóa thân thành một thực thể vật chất, tràn ngập không gian. Động từ "tuôn" cực tả sự dồi dào, xối xả của ánh sáng. Ánh trăng như nước, như suối nguồn chảy tràn, lấp đầy mọi ngõ ngách của khu vườn.
Trong cái bối cảnh huy hoàng ấy, sự xuất hiện của đôi tình nhân lại mang một sắc thái đối lập:
"Tôi với người yêu qua nhẹ nhẹ.. / Im lìm, không dám nói năng chi"
Họ đang đi bên nhau, giữa một đêm trăng đẹp như mộng. Đáng lẽ đó phải là những giây phút tình tự nồng nàn, nhưng không, họ "nhẹ nhẹ", "im lìm", thậm chí là "không dám nói". Dường như vẻ đẹp của đêm trăng quá đỗi hoàn mỹ, quá đỗi linh thiêng khiến con người trở nên nhỏ bé, sợ hãi rằng chỉ một tiếng động nhỏ, một lời nói trần tục cũng đủ làm tan vỡ cái không khí thần tiên ấy. Sự im lặng ở đây vừa là sự ngưỡng vọng trước cái đẹp, vừa là dấu hiệu đầu tiên của sự ngăn cách vô hình giữa hai tâm hồn.
Sang khổ thơ thứ hai, sự nhạy cảm của thi nhân được đẩy lên đến cực điểm:
"Bâng khuâng chân tiếc giậm lên vàng / Tôi sợ đường trăng tiếng dậy vang"
Xuân Diệu nhìn ánh trăng trải trên mặt đất mà ngỡ là "vàng". Bước chân đi trên đó mà lòng đầy "tiếc" nuối, như sợ làm dập nát thứ châu báu của trời đất. Câu thơ "Tôi sợ đường trăng tiếng dậy vang" là một sự chuyển đổi cảm giác (ẩn dụ chuyển đổi vị giác) đầy tinh tế. Ánh sáng (thị giác) được cảm nhận như âm thanh (thính giác). Không gian tĩnh mịch đến mức nhà thơ sợ rằng bước chân mình chạm vào ánh sáng cũng sẽ phát ra tiếng động lớn, làm kinh động đến sự yên tĩnh tuyệt đối.
"Ngơ ngác hoa duyên còn núp lá / Và làm sai lỡ nhịp trăng đang"
Thiên nhiên trong mắt Xuân Diệu luôn có linh hồn. Những bông hoa "ngơ ngác" núp sau lá như những sinh thể trinh nguyên, e ấp. Và hơn hết, ông sợ làm "sai lỡ nhịp trăng đang". "Nhịp trăng" là nhịp điệu của vũ trụ, là dòng chảy của thời gian và cái đẹp đang hiện hữu. Nỗi sợ ấy thể hiện một tâm hồn quá đỗi mong manh, trân trọng cái đẹp đến mức dè dặt, lo âu.
Khổ thơ thứ ba là một bản hòa tấu của ánh sáng và âm thanh, nhưng lại dẫn đến nỗi buồn:
"Dịu dàng đàn những ánh tơ xanh / Cho gió du dương điệu múa cành"
Lại một lần nữa, các giác quan của Xuân Diệu đan cài vào nhau. Những tia sáng trăng (ánh tơ xanh) được hình dung như những dây đàn, và gió là người nghệ sĩ gảy lên khúc nhạc du dương, khiến cành cây cũng phải múa lượn. Cảnh vật thật thơ mộng, hài hòa. Thế nhưng, kết quả của bản nhạc ấy lại là:
"Cho gió đượm buồn, thôi náo động / Linh hồn yểu điệu của đêm thanh"
Vẻ đẹp của đêm trăng không mang lại niềm vui sướng đơn thuần, mà nó ru ngủ vạn vật, đưa tất cả vào một trạng thái "đượm buồn". Gió cũng "thôi náo động" để lắng nghe "linh hồn yểu điệu" của đêm. Đây là nét đặc trưng của thơ lãng mạn và của riêng Xuân Diệu: Cái đẹp tột cùng thường gợi lên nỗi buồn man mác, bởi ý thức về sự mong manh và phù du của nó.
Khổ thơ cuối là sự kết đọng của cảm xúc, là triết lý về nỗi cô đơn của con người:
"Chúng tôi lặng lẽ bước trong thơ / Lạc giữa niềm êm chẳng bến bờ"
Đôi tình nhân không chỉ đi trong vườn, họ đang đi "trong thơ", đi trong một thế giới siêu thực, phi trần gian. Họ "lạc" giữa một cảm giác êm ái vô tận "chẳng bến bờ". Sự êm đềm đó quá lớn, đến mức nó trở thành một sự lạc lối. Không có điểm tựa, không có giới hạn, con người trở nên chới với.
Và hai câu kết là một tiếng thở dài đầy ám ảnh:
"Trăng sáng, trăng xa, trăng rộng quá! / Hai người nhưng chẳng bớt bơ vơ"
Ba tính từ "sáng, xa, rộng" đi liền với điệp từ "trăng" được thốt lên đầy cảm thán. Vũ trụ mở ra mênh mông, rợn ngợp. Chính sự đối diện với cái vô cùng, vô tận của không gian (trăng rộng) và cái tuyệt đích của ánh sáng (trăng sáng) đã làm nổi bật sự hữu hạn và nhỏ bé của con người.
Câu kết "Hai người nhưng chẳng bớt bơ vơ" là một nghịch lý đau đớn. Thông thường, người ta cô đơn khi chỉ có một mình. Nhưng ở đây, dù có "người yêu" bên cạnh, dù đang song hành, nhân vật trữ tình vẫn thấy "bơ vơ". Đây là nỗi cô đơn bản thể, nỗi cô đơn hiện sinh. Dường như trước vũ trụ quá lớn lao, sự kết nối giữa người với người trở nên lỏng lẻo, không đủ để khỏa lấp khoảng trống trong tâm hồn. Tình yêu lứa đôi, dù đẹp đẽ, cũng không thể cứu rỗi con người khỏi cảm giác lạc lõng giữa dòng chảy vô tận của thời gian và không gian.
Kết luận
Bài thơ "Trăng" là một kiệt tác về nghệ thuật tả cảnh ngụ tình của Xuân Diệu. Bằng ngôn ngữ tinh tế, giàu nhạc điệu và những hình ảnh liên giác quan độc đáo, nhà thơ đã vẽ nên một đêm trăng huyền ảo, lung linh. Nhưng giá trị sâu sắc nhất của bài thơ nằm ở chỗ nó đã chạm đến tầng sâu kín nhất của tâm hồn con người hiện đại: Đó là nỗi khát khao giao hòa tuyệt đối với cái đẹp nhưng lại luôn bị ám ảnh bởi sự cô đơn vĩnh cửu. Đọc "Trăng", ta vừa say đắm trước vẻ đẹp của thiên nhiên, vừa ngậm ngùi thương cảm cho phận người nhỏ bé trước cái vô cùng.
1350
49
