[Thủy Tô]

Hồi cố là trở về với cái xưa cũ, ngược về điểm khởi nguyên, đi tìm cái bản diện của đời sống và của chính mình. Cấu trúc hồi cố (một cách nói có vẻ "làm sang" mà mình chợt nghĩ đến) là cách tổ chức trình tự sự việc trong tác phẩm nghệ thuật điện ảnh sao cho tổng thể câu chuyện gợi lên ở người đọc cảm giác, hay làm họ ý thức được, hành trình mà nhân vật trải qua là hành trình đi ngược từ hiện tại về quá khứ, đi từ nhận thức bề nổi đến những vùng tâm thức sâu xa chìm giấu, từ cái ngoại hiện đến những nguyên uỷ của nó. Đó có lẽ cũng là quá trình tiến tới ngoại biên của đời sống, tìm lại những điều đã mất mát và lãng quên, cũng như những gì con người cố phớt lờ, đè nén và mai táng bằng tấm vải liệm vô ngôn.

Một cách ngẫu nhiên, mình đã xem Apocalypse Now (1979) của đạo diễn Francis Ford Coppola và Peppermint Candy (1999) của đạo diễn Lee Chang-dong liền kề nhau và nhận ra cả hai tác phẩm đều đưa người đọc "ngược dòng" - ngược lên thượng nguồn sông Nùng để đối diện bản chất của cái ác, ngược dòng thời gian nhằm truy nguyên nhân tính đằng sau lớp mặt nạ của bội phản và bạo tàn. Hai tác phẩm điện ảnh ra đời cách nhau 20 năm, thuộc hai nền văn hóa khác nhau, lại cùng vây hãm tâm trí người xem bằng những chất vấn, trăn trở, trằn trọc mà nó để lại, về bản chất của người, về nỗi buồn của sự làm người.

Hành trình hồi cố có khi xuất phát từ nhu cầu nhận thức tự thân, cũng có khi bị thúc bách bởi những tình cảnh lịch sử ngặt nghèo. Không như nhân vật Saleem Sinai của Rushdie, "đứa con của nửa đêm - Thò Lò - Cả Khịt" tự ràng buộc vào mình trách nhiệm và tội lỗi trước những biến động của lịch sử Ấn Độ vì thời khắc khai sinh trùng khít với đất nước này, hay nhân vật Lưu Lan Đình trong tiểu thuyết của Lý Nhuệ, đưa vai gánh lấy trọng trách của một người hùng cách mạng với khao khát làm chuyển dòng lịch sử, nhân vật Willard trong Apocalypse Now và Kim Yong Ho trong Peppermint Candy là những con người hết sức bình thường, không bị ám ảnh với cái bóng của lịch sử và cũng không muốn đứng trên lịch sử. Nhưng cái vị thế phi anh hùng ấy cũng không cho phép bất cứ ai là kẻ ngoài cuộc, không ai bước ra khỏi những biến động của lịch sử với tâm hồn lành lặn. Với những tổn thương chất chồng, dồn nén, bế tắc, hồi cố như một hành vi tự sự - cố cấu trúc lại những gì đã tan vỡ - để tạo nên một ý nghĩa khác, ý nghĩa ta chưa từng biết đến trên chặng đường ly hương, dò dẫm tìm đường trước một tương lai bất định.​

Điểm khởi đầu của hành trình hồi cố thường là hiện tại chênh vênh, đổ vỡ, thương tổn, cô đơn, khủng hoảng căn tính hoặc cảm giác xa lạ với thế giới. Câu chuyện của Apocalypse Now bắt đầu với ca khúc "The End" của nhóm nhạc The Doors - "This is the end, my only friend, the end.." - và hình ảnh của đại uý Willard bị lật ngược, phóng đại, chập chồng lên hình ảnh những cánh rừng đang cháy, cái quạt trần đang quay như cánh trực thăng (làm ta nhớ đến nỗi ám ảnh kinh hoàng của nhân vật Kiên qua ngòi bút Bảo Ninh, và mình nghĩ, tác phẩm này không chỉ nói đến người Mỹ, nó nói đến con người theo nghĩa chung nhất). Đôi mắt thao láo, mồ hôi đầm đìa, anh ta đang rơi vào trạng thái căng thẳng tột độ, gần như mê sảng, đến mức tự hành hạ cơ thể (mà cơn say thực tế của diễn viên Martin Sheen đã giúp ông diễn tả thần tình cơn mê loạn này). Willard ý thức được rằng, vì lòng tham hay trách nhiệm, anh đã bước vào cuộc chiến tranh, tự chuốc lấy sự đọa đày. Trong Peppermint Candy, tình cảnh của nhân vật Yong Ho có lẽ còn cay đắng hơn: Mùa xuân năm 1999, anh nằm dài trên một khoảnh đất ven sông, mắt ứa lệ, nhìn lên đoàn tàu đang chạy trên cầu, tuyệt vọng. Anh chen vào giữa nhóm người cắm trại ven sông, nhảy với họ trong cuồng quay điên loạn, cất lời hát rồi la hét thống thiết, lao xuống sông trong bộ vest nhàu nát xộc xệch.. Yong Ho như tự giễu cợt, khinh bỉ tình cảnh của mình khi nói rằng "tôi ổn", khi anh cố hòa vào đám đông chỉ để thấy mình thảm hại vô cùng. Anh hoàn toàn mất trí. Đỉnh điểm là khi anh đứng trên đường ray, gào lên những lời "không còn nghe ra tiếng người" và rồi giang tay trước đoàn tàu đang chạy: "Tôi muốn quay trở về!".

Từ điểm khởi đầu đó, nhân vật và câu chuyện ngược dòng. Đại uý Willard nhận nhiệm vụ ngược lên thượng nguồn sông Nùng (hay Srepok), tìm đến hang ổ của đại tá Walter E. Kurtz- một quân nhân mẫn cán tràn trề danh vọng nhưng đã trở nên điên loạn, không phục tùng mệnh lệnh cấp trên và tàn sát vô cớ khi có trong tay một quân đội thường dân thờ phụng ông như thánh thần, và Willard phải tiêu diệt ông ta. Đi trên tàu chuyên chở của Hải quân Mỹ, cầm lái bởi "Chief", đồng hành với những đồng đội trẻ là "Chef", Lance và Clean, qua mỗi điểm dừng, Willard đều chứng kiến sự giết chóc điên cuồng phi lý, sự sợ hãi, chứng loạn thần, sự vô cảm bất nhân và bầu không khí u ám của tử thi.. Càng ngược lên thượng nguồn dòng sông, những gì thuộc về văn minh đều sứt mẻ, tan rã và trở thành tàn tích (những chiếc máy bay quân sự Mỹ gãy cánh, rơi rụng); hơi hướng huyền thoại và sự man dã nguyên thuỷ càng trở nên đậm đặc; cái đẹp và sự hoan lạc giả tạo mà "thiếu uý lướt sóng" Bill Kilgore cũng như quân đội Mỹ cố gắng phủ trùm lên tội ác chiến tranh càng bị lột bỏ để ta đối diện với những sự thật trần trụi, kinh hoàng. Nếu Kilgore là một "lãng tử" lấy chiến tranh làm trò tiêu khiển để giải thoát mình khỏi chính chiến tranh và Kurtz là kẻ tỉnh táo nhìn thẳng vào sự kinh hoàng của chiến tranh và trò hề giả danh nhân đạo của nó để rồi lựa chọn đứng ngoài đạo đức, thì Willard đứng giữa hai thái cực ấy và tự giằng xé để tìm ra câu trả lời cho mình.

Peppermint Candy được chia thành bảy phân đoạn, mỗi phân đoạn đều được bắt đầu bằng cảnh đoàn tàu chạy ngược, ngược mãi trên đường ray thời gian, trở về quá khứ và mỗi mốc thời gian chuyến tàu ấy dừng lại là một bước ngoặt trong đời Kim Yong Ho. Ở mỗi đoạn đời ấy, dường như anh đều bị nhân vật mang tên lịch sử đeo bám và chi phối, đẩy anh vào hố sâu của sự tàn nhẫn và tuyệt vọng. Những sự kiện cay đắng và bi thảm nhất của đời anh liên quan mật thiết đến những biến động chính trị và tội ác kinh hoàng trong lịch sử Hàn Quốc. Tận cùng hành trình hồi cố của Yong Ho là mùa thu năm 1979, thời gian Tổng thống Park Chung Hee bị ám sát, sau đó là cuộc thảm sát Gwangju tháng 5 năm 1980 mà đứng sau là nhà độc tài Chun Doo Hwan. Bóng tối độc tài phủ xuống Hàn Quốc đến tận cuối năm 1987, kéo theo sau đó là khủng hoảng kinh tế đến năm 1999, khi đó nhân vật Kim Yong Ho đã dường như đã hoàn tất quá trình tha hóa, anh chai lì trước bạo lực và luôn muốn đào thoát khỏi thực tại, cắt đứt sự kết nối với con người. Hàng loạt những biến cố lịch sử đã va đập vào tâm hồn nhạy cảm- nghệ sĩ của Yong Ho, hiện thực bạo tàn khinh miệt sự yếu đuối của anh, họng súng vô hồn phản bội lại ý muốn thiện lương của anh (khi viên đạn lạc khiến anh vô tình bắn chết một thiếu nữ vô tội trong đêm trấn áp sinh viên biểu tình), cũng như những gót giày nhà binh đã giẫm nát những viên kẹo bạc hà tinh khiết mà người bạn gái Sun Im đã ân cần gói tặng anh kèm theo mỗi lá thư. Thiết quân luật đã mãi mãi gián cách anh với miền cố quận của mình.​

Điểm tận cùng của hành trình hồi cố không phải bao giờ cũng là một "Thiên Đường đã mất" thuần khiết, thiêng liêng, bất diệt như Nước Trời đầy ân phước ban tặng cho những kẻ biết quay đầu tỉnh thức và chuộc tội. Cõi về tận cùng trong cuộc đời một con người có lẽ là một cái nhìn sau chót, một cái nhìn cố gắng nắm bắt đường nét của quá khứ đã nhòa nhạt nhớ và quên, một quá khứ không thể hoàn nguyên, một chốn quê hương đã chẳng còn lành lặn, một điểm khởi đầu vô cớ, ngẫu nhiên và vô nghĩa. Và, ở đó, ta phải đối diện với câu hỏi về sự thật của chính mình: Tại sao con người chúng ta có thể mong manh như thế và tàn nhẫn như thế? Bản chất của con người là thiện hay ác? Có bao giờ ta thoát khỏi những gánh nặng và nỗi đắng cay của sự chọn lựa trong một hành trình làm người mà ta vốn không được chọn?

Đại tá Walter Kurtz là một kẻ sát nhân tàn nhẫn đến nỗi lãnh địa của ông bị phủ kín bằng không khí u ám, man rợ của những thi thể chất chồng, thế nhưng những lời ông viết cho vợ con lại ấm áp, nhân hậu và ông là con người "giằng xé và tuyệt vọng nhất" Willard từng được biết. Ông không phải một kẻ cuồng sát vui thú trước hành động của mình, cũng không phải một kẻ thủ tiêu nhân vị của nạn nhân trước khi giết như Adolf Eichmann, trái lại ông được bao quanh bởi vầng hào quang của những nụ cười trẻ con, cái đầu hói mang dáng vẻ tu sĩ và giọng thì thào luôn sẵn sàng thổ lộ những đau đớn cũng như ban phát tự do. Ông không muốn thử đặt mình vào vị trí "người quyền uy hơn những người khác" như Raskolnikov muốn nối gót Napoleon. Ông làm việc ác dường như để phản kháng.

Đi đến tận cùng dòng sông và đối diện với Kurtz, đại uý Willard như đối diện với một bản ngã song trùng, một phần trong tâm thức của chính mình. Bởi chính anh cũng trăn trở và mỏi mệt giống Kurtz khi người ta nổ súng và rồi băng bó cho nạn nhân, khi người ta núp bóng quyền uy vô danh của chiến tranh để tàn sát nhưng lại buộc tội và trừng phạt những kẻ giết người. Kurtz căm ghét những mĩ từ lấp liếm và tự ân xá tội ác của chiến tranh, ông tìm cầu một sự tự do thoát khỏi mệnh lệnh của người khác, thoát khỏi sự ràng buộc của lương tâm sợ sệt luôn giày vò mình, ông giẫm đạp lên đạo đức và tự đồng nhất mình với bóng tối chiến tranh- hay như chính ông nói, "ta làm bạn với nỗi kinh hoàng". Không phải ngẫu nhiên mà trong đa số các cảnh quay, ta chỉ thấy gương mặt Kurtz ẩn hiện trong bóng tối. Thậm chí trong lần đầu tiên xuất hiện, Kurtz đối thoại trong khi gần như khuất hoàn toàn vào bóng tối, khiến người xem cảm giác như đang chứng kiến hiện tượng nhật thực kéo dài. Kurtz như trở thành một thực thể vô định hình, hỗn loạn và tự mâu thuẫn, bởi khi đồng nhất mình với cái ác nguyên thuỷ, với sự "tự do tuyệt đối" của quyền uy chiến tranh- không- tên- tuổi, chính nhân cách cá thể của ông cũng bị nuốt trọn, ông đã cách biệt với con người xưa cũ của mình một khoảng rất xa. Tình trạng đó bế tắc đến nỗi ông sẵn sàng chờ đợi cái chết mà Willard mang đến cho mình. Để rồi, khi cái chết đến với ông, (song hành với cái chết của một con trâu nước được hiến tế), ánh mắt ông trừng trừng nhìn vào sự thật duy nhất: "Kinh hoàng.. Kinh hoàng..". Khi đó, nỗi kinh hoàng không ở bên ngoài ông, không bị ông chi phối, không làm bạn với ông nữa, nó giáng xuống chính sự sống của ông. Đó là sự trừng phạt dành cho một thực thể muốn vươn lên nắm lấy quyền uy của sự tồn tại.

Với Peppermint Candy, kiểu kể chuyện theo kết cấu phân mảnh- những phân đoạn không có khởi đầu, diễn biến, kết thúc trọn vẹn và tương đối rời rạc với nhau, để lại nhiều khoảng trống cho người xem. Ở phân đoạn thứ hai, tiêu đề "Chiếc máy ảnh- ba ngày trước mùa xuân năm 1999 (cũng là ba ngày trước lúc anh dang tay trước đoàn tàu đang chạy)", Yong Ho đã là một kẻ bi thảm, khốn cùng và đang chuẩn bị cho việc kết liễu đời mình. Anh tìm lại người vợ cũ và đứa con gái mà chính anh đã bỏ rơi 5 năm trước, thậm chí trông đợi vào cái vẫy đuôi của chú chó Poppy mà anh từng đánh đập, nhưng ngưỡng cửa hẹp của căn nhà cũ không bao giờ đón chào anh nữa. Anh như một kẻ ăn xin hạnh phúc của chính mình trong quá khứ (nhưng có giây phút nào trong "phần đời ly hương" của anh hạnh phúc). Mối tình đầu của anh, người anh đã xa cách ngày vào quân đội, người anh đã không nói một lời từ biệt, ký ức trong sáng của anh, niềm tiếc nuối cả đời của anh, thiên lương của anh, thời điểm đó cũng đang hấp hối. Cả thế giới của anh đang trút hơi thở cuối cùng. Tại sao Yong Ho của nhiều năm trước, trong chuỗi sự kiện tác động dây chuyền và không thể đảo ngược ấy, lại tự đẩy mình đến kết cục bi kịch, báng bổ hạnh phúc của mình, khước từ cơ hội để yêu thương và được yêu thương?

Ta có thể chỉ trích anh ta là một thằng hèn, một kẻ ngốc, một người không biết làm chủ cuộc đời mình, một kiểu "Chí Phèo" bị xã hội quay lưng và quay lưng với xã hội, nhưng nhìn sâu vào hành trình tâm lý của nhân vật này, ta lại thấy anh tàn nhẫn và lương thiện đến đáng thương, nhưng theo một nghĩa khác. Chí Phèo là một người nông dân chất phác, ngây thơ bị quyền lực, bạo lực và sự cô lập xã hội làm cho tha hóa và bị lợi dụng như một công cụ, muốn bước đến ngưỡng cửa hạnh phúc nhưng không thể. Yong Ho dường như lại ý thức rất rõ mình đang đi trên những bước đường nào của lịch sử, đang đi đến giai đoạn nào của sự tha hóa và thảm bại, nhưng anh tự giẫm đạp cơ hội có được hạnh phúc và bình yên như một cách tự trừng phạt ác nghiệt với chính mình. Anh thấy kinh hoàng trước sự thật chính tay mình đã tước đoạt một mạng người. Anh không muốn để bàn tay đã quen cách tra tấn tội nhân của mình nhúng vào cuộc đời trong sạch của Sun Im, đồng thời lại không thể tha thứ cho mình vì đã bỏ rơi cô. Có những lúc anh nhìn chằm chằm vào "thằng người" trong gương và giơ nắm đấm lên với vẻ thách thức và khinh miệt. Đó là một hành trình tự đọa đày- một hành trình vẫy vùng phản kháng trong tuyệt vọng, nhưng thỏa hiệp với bạo lực chỉ biến chính anh thành một kẻ nằm trong cái ác có tính hệ thống đã từng huỷ hoại chính mình.

Trong mỗi phần đời mà cuốn phim quá khứ lướt qua, Yong Ho đều có một lần rơi nước mắt. Nước mắt sợ hãi. Nước mắt dằn vặt. Nước mắt tiếc nuối. Nước mắt tuyệt vọng. Nước mắt điên loạn.. Nhưng ở điểm cuối của hành trình hồi cố, ta lại thấy giọt nước mắt khác hẳn, nhưng mang sức ám ảnh và sự truyền cảm lạ kỳ. Người thanh niên có mơ ước cực kỳ giản đơn là được trở thành nhà nhiếp ảnh của những loài hoa dại thời khắc đó lần đầu biết đến tình yêu, lần đầu biết hương vị kẹo bạc hà, nhưng trong lòng anh lại mang những dự cảm hãi hùng: Anh tưởng như mình đã đến bờ sông và nhìn thấy đường tàu chạy xa xa ấy từ bao giờ.. Cảnh cuối phim, anh nằm xuống cạnh một khóm hoa dại, nhìn lên thăm thẳm hư không, trong mắt ứa lên nỗi buồn lưu đày. Đạo diễn Lee Chang-dong đã cực kỳ thành công trong việc tạo dựng "điển tích tức thời" trong phim nhờ thủ pháp ngược dòng thời gian tuyến tính- tất cả những điều ta đã biết về quãng đời sau này của Yong Ho khiến giọt nước mắt của nhân vật này có sức nặng khủng khiếp. Sự nhạy cảm và những ước mơ cao thượng đã dự cảm trước rằng sẽ bị kết tội. Anh càng ý thức về bi kịch thì anh lại càng phải mang vác khối bi kịch quá khổ. Anh càng có những trăn trở đạo đức về tội ác, về sự sống và những tổn thương thì anh càng căm ghét những sai lầm của chính mình, căm ghét cái sự làm người bất toàn và chệch choạc mình đã gây ra vì những "con đường không chọn" hay không có quyền lựa chọn.

Bạo lực và hợp tác là hai sách lược song hành trong quá trình phát triển và tiến hóa của con người. Cái ác và cái thiện cũng là hai phương diện tất yếu không thể tách rời. Đói nghèo, sợ hãi, chiến tranh, quyền lực vô kiểm soát, sự phi nhân hóa kẻ khác có thể mở đường cho sự tàn nhẫn, bất nhân lan rộng. Nhìn rộng hơn khía cạnh xã hội học và khoa học tiến hóa, ta thấy con người không chỉ được đặt trong lịch sử, bị xui khiến bởi lịch sử và xã hội mà còn đối diện với nội tâm mình qua tâm gương soi ký ức và sự tự ý thức, không ngừng xác lập một chỗ đứng, tìm kiếm một ý nghĩa cho mình, không ngừng đối thoại và tự dằn vặt để tạo nên câu chuyện về chính mình. Ta hồi tưởng để xúc cảm nhưng hồi cố để xác lập một ý nghĩa, cho một hành trình tâm lý- hành trình sống, một đoạn đời có mở đầu, biến thiên và kết thúc.

Apocalypse Now đưa người đọc đến tận cùng tâm thức và đối diện với cái ác nguyên thuỷ, Peppermint Candy lại đẩy người đọc về xa thẳm một cuộc đời cá nhân để tìm lại cái thiện ban sơ và trong cả hai trường hợp đó, ta nhận ra con người đều là những chủ thể bị cái ác ăn mòn bởi chính lựa chọn kháng cự của mình. Một động cơ lương thiện, dù là một khuynh hướng vô thức, có thể bị đẩy đến một kết cục sai lầm. Nhưng ta không bàn luận rằng cái ác có thể được biện minh và xá tội hay không, ta chỉ nhìn vào số phận con người, một cuộc đời không thể hồi quy phải hy sinh để tìm ra lối thoát khỏi cái ác là một cái giá cắt cổ. Bởi vậy mà nghệ thuật- điện ảnh hay ngôn từ, tạo ra một không gian cho các thử nghiệm, các khả thể, và cuộc hồi cố- truy nguyên là một hình thức mà qua đó, dù không thể tạo nên thay đổi gì với thế giới hiện thực đi chăng nữa, nó cũng cho ta cơ hội được đặt mình vào những cảnh huống đau đớn nhất, đối diện với những mâu thuẫn căng thẳng nhất bên trong mình. Và hơn hết, để ta còn biết khóc, trước một kẻ sát nhân lẩm nhẩm "kinh hoàng.. Kinh hoàng" trong giây phút cận tử, trước một phận người tơi tả đánh mất chính mình trong hành trình chuộc tội đầy giày vò, cũng tức là biết đặt tha nhân trong khoảng cách vừa đủ cho "Cái Khác vô xứ", không quy giản, không cưỡng bách. Hành trình hồi cố, đến cuối cùng, là để ta nhìn thấy quá khứ, hiện tại và vị lai, cái Tôi và cái Khác, gần gũi, đan bện vào nhau, nhưng lại xa cách nhau đến vô tận vô cùng..​