Nhà văn Hoài Thanh đã từng nói: "Ca dao là cây đàn muôn điệu của tâm hồn quần chúng". Quả thật đúng như vậy, từ lâu ca dao dân ca đã trở thành một phần không thể thiếu của người dân Việt Nam. Trong vô số những câu ca dao với nhiều chủ đề khác nhau, thì ca dao yêu thương tình nghĩa đã cất lên tiếng nói đầy ý nhị nhưng giàu tình cảm thể hiện nỗi niệm thầm kín của nhân vật trữ tình. Bài ca dao:





Là một trong những bài ca dao tiêu biểu của chùm ca dao này. Bài ca dao là trọn vẹn tình cảm, nỗi nhớ da diết của của cô gái đối với người yêu.

Ca dao là hòn ngọc quý của dân tộc. Là những lời thơ trữ tình dân gian kết hợp với âm nhạc, được sáng tác bộc lộ nội tâm của con ng. Ca dao ra đời trong hoàn cảnh xưa cũ nơi mà những người bình dân, những con người nghèo khổ luôn muốn có tiếng nói của riêng mình. Vì vậy mà ca dao than thân yêu thương tình nghĩa là nơi để họ bộc bạch, giải bày nỗi niềm của bản thân. Họ sống thiếu thốn về vật chất, thiếu thốn về tinh thần, chịu nhiều đắng cay đau khổ, và ca dao như cứ cánh cho cuộc đời họ, là nơi để học gửi gắm lòng mình. Chỉ cần tâm hồn có thể sa với cảnh có ngôn ngữ của chính họ-ngôn ngữ bình dân thì ca dao có thể thành hình thành sắc

Từ lâu "khăn" đã trở thành một vật trao duyên, một vật mang nhiều kỉ niệm hứa hẹn của đôi trai gái.


Nó là một vật luôn quấn quít bên người con gái và dường như khăn đã trở thành một người bạn, một người có thể chia sẻ tâm tư tình cảm với họ. "Khăn" một vật tưởng như vô tri vô giác, nhưng lại là đối tượng để cô gái bộc lộ nỗi nhớ người yêu.


Chiếc khăn rơi cô gái nhặt lên bỗng nhìn thấy tâm trạng thấy nỗi lòng của chính mình. Hình ảnh khăn được lặp đi lặp lại nhiều lần như một điệp khúc cho nỗi lòng thương nhớ, nỗi nhớ triền miên của cô gái. Bởi vậy nên chiếc khăn trở thành biểu tượng khởi đầu cho nỗi nhớ. "Khăn thương nhớ ai" câu hỏi tu từ lặp lại ba lần. Mỗi lần vang lên, vang lên rồi vang lên cứ như những đợt sóng trào dâng của tình cảm. Kết hợp với các động từ trái ngược nhau: "Xuống"... "

Lên", "vắt"... "

Rơi" diễn tả tâm trạng đang rối như tơ vò của cô gái, cô không biết phải để khăn nơi đâu. Sự nhớ thương ấy bao trùm vào không gian, lan tỏa ra mọi nơi "rơi xuống đất" "vắt lên vai". Và cao độ là khi chiếc khăn giúp cô gái giấu đi những giot lệ rơi thầm. Đấy là lúc nỗi nhớ dường như đã cồn cào, dâng trào không thể diễn tả được, nó bộc ra thành những giọt nước mắt. Sự vận động của khăn là biểu tượng cho tình yêu nỗi nhớ, bồn chồn, khắc khoải, trài dài trong mọi không gian, đứng ngồi không yên của nhân vật trữ tình. Sáu dòng thơ đầu với đa số là những thanh bằng đã diễn tả sâu sắc nỗi nhớ thương của cô gái mang đậm màu sắc nữ tính và đầy sự kín đáo.


Ở đây tác giả dân gian đã khéo léo gửi gắm tình cảm của mình qua những ngọn đèn. Hình ảnh "ngọn đèn" đã được nhân cách hóa từ một vật vô tri vô giác trở thành một vật có linh hồn biết nhớ biết thương. Nó như người thiếu nữ mang nỗi lòng thương nhớ khắc khoải, xốn xang. Ánh sáng của tình yêu, nỗi nhớ thương của người con gái đã được lóe sáng qua hình ảnh ẩn dụ "đèn thương nhớ ai". Nếu như ở "chiếc khăn" nỗi nhớ được trải rộng theo không gian thì đến đây nó được đo theo chiều dài của thời gian. Lại một lần nữa câu hỏi tu từ "thương nhớ ai" xuất hiện, nó như một lời bộc bạch cho sự nhớ nhung của cô gái. Và cũng khẳng định rằng cái nỗi nhớ chàng trai luôn thường trực và nhớ thương đằng đẵng. "Đèn không tắt" ngọn đèn ấy cứ âm ỉ cháy, cháy hoài cháy mãi trong lòng cô gái. Nỗi nhớ của cô gái cứ như ngọn đèn kia cứ chực chờ mãi mà không tắt. Nỗi nhớ ấy dài đằng đẵng với thời gian, trằn trọc thâu đêm, khiến cô gái không ngủ được . Ngọn lửa tình yêu đang rực cháy trong trái tim cô gái thì làm sao ngọn đèn có thể tắt được? Cô gái trong câu cả dao hỏi đèn nhưng thật ra là đang hỏi chính mình, nhờ ngọn đèn đang cháy le lói ấy để nói hộ, để trút nỗi nhớ không thể giải bày của mình. Nhưng dù đã tâm sự với ánh đèn kia thế nào, nỗi buồn ấy vẫn trở nên nguyên vẹn thổn thức, khôn nguôi.

Hình ảnh cuối cùng trở thành biểu tượng cho tâm trạng của cô gái là đôi mắt- cửa sổ tâm hồn. Dù rằng "khăn" hay "đèn" bộc lộ được nỗi nhớ luôn thường trực của cô gái, nhưng nó cũng chỉ bộc lộ gián tiếp. Mà nỗi nhớ thì lại ngày một thiết tha, bồi hồi.. thế nên cô gái bộc lộ trực tiếp nỗi lòng của mình


Mắt là cách nói hoán dụ để chị sự nhớ thương đầy tha thiết của cô gái. Hỏi mắt như đang trực tiếp hỏi bản thân, hỏi chính lòng mình. "Mắt ngủ không yên" cách nói nhân hóa đôi mắt ngủ được như đang diễn tả chính nỗi lòng chính của cô gái hình ảnh chàng trai luôn xuất hiện và chực chờ trong lòng cô thì làm sao cô có một giấc ngủ yên được. Điệp ngữ "thương nhớ ai" lại một lần nữa được sử dụng, nó như một cơn xoáy vào nỗi nhớ da diết khôn nguôi của cô gái với nỗi lòng sâu xa ấy. Nếu như "khăn, đèn" lột tả được nỗi nhớ của không gian bao trùm lên thời gian, thì "đèn, mắt" vẫn lại có mối liên kiến tự nhiên lại vô cùng hợp lí. Đèn không tắt nên mắt cũng không ngủ được, chỉ cần nhắm mắt lại là cái sự nhớ thương ấy lại cồn cào, đau xót. Mắt cô cũng cứ chập chờn như ánh đén kia, luôn thao thức mong mỏi người yêu của mình. Cái nỗi nhớ của cô gái lan tỏa ra không gian, đắm chìm vào thời gian giờ lại càng thổn thức hơn nữa chứ không thể vơi đi chút nào


Cô gái đang lo lắng cho tình duyên lận đận của mình. "Một bề" trong bài thơ tuy không được nói rõ nhưng ta có thể hiểu được cái sự băn khoăn lo lắng trong lòng cô gái. Cô là vì những tập tục, định kiến của xã hội sẽ ngăn lại tình cảm của cô. Đấy là những vấn đề về gia cảnh, phải thế nào là môn đăng hậu đối, về phía cha mẹ liệu cha mẹ có ưng cái chàng trai ấy hay không? Hay ngay cả ở chàng trai liệu anh chàng ấy có thủy chung, chàng trai ấy có thay lòng đổi dạ hay không? Những nỗi lo ấy cứ cứ thế mà chất chồng lên trong suy nghĩ của cô gái, những nỗi lo ám ảnh cô, khiến cô bất an không vui. Liệu răng tình yêu ấy có hạnh phúc trọn vẹn? Dấu ba chấm kết thức bài thơ, nó khép lại với đầy sức gợi mở cho nỗi lo trăm bề của người con gái.

Nỗi nhớ thương, tình yêu mãnh liệt của người con gái đã được thể thật cảm động qua bài ca dao. Người con gái chỉ mới mười tám đôi mươi, khi mà những tình yêu đầu vừa chớm nở thế mà phải chịu nỗi nhớ thương cay đắng khi phải xa người mình yêu. Không chỉ trong bài ca dao "Khăn thương nhớ ai.." mà trong kho tàng ca dao tục ngữ Việt Nam còn rất nhiều bài ca dao bộc lộ nỗi nhớ thương của con người. Hay nói cách khắc đó là tiếng lòng của những người đang yêu nhưng phải chịu sự ràng buộc của xã hội lúc bấy giờ





Hay


Những bài ca dao như tiếng hát cất lên từ tiếng lòng của một người đang yêu khát khao có được hạnh phúc, tình yêu của riêng mình

Nét đi dang đứng của ca dao là nghệ thuật. Hình ảnh trong bài thơ chỉ là những vật quen thuộc trong đời sống hằng ngày của mỗi chúng ta. Nhưng được tác giả dân gian sử dụng một cách khéo léo, với những liên tưởng và so sánh độc đáo, Mà nó gợi lên được nỗi nhớ thương trăm bề da diết của nhân vật trữ tình. Và lại đặc biết sáng tạo trong bố cục của bài, 10 câu thơ đầu là câu bốn chữ, nhưng khép lại là 2 câu thơ lục bát. Cách sử dụng kết hợp như vậy thật đặc biệt nó khiến cho nỗi nhớ nhung tha thiết của cô gái như lan ra trải rộng. Bài ca dao như tiếng ca như câu hát trữ tình rung lên từng giai điệu trong tâm hồn cô gái. Tâm hồn đa sầu đa cảm ấy chỉ cần chạm nhẹ thôi thì đã rung lên, thế nên tâm trạng nhân vật thường là những nỗi đau, nỗi nhớ triền miên khắc khoải. Mọi cảm xúc, rung động đã đưa hết vào ca dao đó là những câu hát nói lên được sự ước muốn và khát khao tình yêu của người bình dân.

"Khăn thương nhớ ai.." là một bài ca dao tiêu biểu cho việc sử dụng ca dao để thể hiện tâm trạng của nhân vật trữ tình. Nỗi nhớ thương âu lo trăn trở của người con gái được thể hiện thật mãnh liệt nhưng lại rất kín đáo của người con gái đang yêu. Và ta nhận ra rằng bài ca dao như tiếng hát yêu thương và khát khaoo được tình yêu cháy bỏng đang rực cháy lên trong trái tim mỗi người. Đó cũng là tình cảm nâng bước con người trên hành trình cuộc sống.

Phân tích bài ca dao "Khăn thương nhớ ai"​

Dàn ý​

Đây là một trong những bài ca dao hay nhất và tiêu biểu nhất trong kho tàng ca dao dân ca Việt Nam nói về chủ đề tình yêu đôi lứa. Bài ca dao khắc họa nỗi nhớ nhung da diết, khắc khoải và nỗi lo âu của người con gái trong tình yêu.

Dưới đây là phân tích chi tiết bài ca dao:

1. Hình ảnh "Chiếc Khăn" – Nỗi nhớ lan tỏa trong không gian (6 câu đầu)​

Mở đầu bài ca dao là hình ảnh chiếc khăn được lặp lại dồn dập qua điệp ngữ "Khăn thương nhớ ai".

Biểu tượng: Trong ca dao xưa, chiếc khăn (khăn đội đầu, khăn tay) thường là vật trao duyên, vật đính ước, vật bất ly thân của người con gái. Hỏi khăn cũng chính là cô gái đang tự hỏi lòng mình.

Sự vận động không yên: Nỗi nhớ khiến cô gái không thể ngồi yên, thể hiện qua sự chuyển động của chiếc khăn:

Rơi xuống đất: Sự thẫn thờ, đánh rơi cả vật thân thiết vì tâm trí đang mải nhớ về người yêu.

Vắt lên vai: Cảm giác bồn chồn, đứng ngồi không yên.

Chùi nước mắt: Đỉnh điểm của nỗi nhớ là sự tủi thân, lo lắng, hóa thành nước mắt.

Không gian 3 chiều: Chiếc khăn di chuyển từ "đất" lên "vai" rồi đến "mắt". Điều này cho thấy nỗi nhớ bao trùm không gian, bủa vây lấy người con gái.

2. Hình ảnh "Ngọn Đèn" – Nỗi nhớ xuyên suốt thời gian (2 câu tiếp)​

Đèn thương nhớ ai, Mà đèn không tắt.

Bấm vào để xem thêm..

Nếu chiếc khăn gợi tả không gian, thì ngọn đèn gợi tả thời gian (ban đêm).

Nghĩa thực: Cô gái trằn trọc suốt đêm không ngủ, chong đèn chờ đợi hoặc đơn giản là thao thức vì nhớ thương.

Nghĩa ẩn dụ: Ngọn đèn "không tắt" cũng chính là ngọn lửa tình yêu đang cháy âm ỉ, bền bỉ và mãnh liệt trong lòng cô gái. Dù đêm đã khuya, nhưng tình yêu và nỗi nhớ thì vẫn luôn rực sáng.

Nghệ thuật nhân hóa: Hỏi đèn cũng là cái cớ để bộc lộ nỗi lòng không thể giấu kín.

3. Hình ảnh "Đôi Mắt" – Nỗi nhớ đi sâu vào tâm can (2 câu tiếp)​

Mắt thương nhớ ai, Mắt ngủ không yên.

Bấm vào để xem thêm..

Sau khi hỏi vật (khăn, đèn), cô gái quay về hỏi chính bộ phận cơ thể mình.

Sự chuyển biến: Từ gián tiếp (mượn khăn, đèn) sang trực tiếp (mắt). "Mắt ngủ không yên" là hệ quả của việc "đèn không tắt". Đó là trạng thái chong chọc, trằn trọc của căn bệnh "tương tư".

Ý nghĩa: Đôi mắt là cửa sổ tâm hồn, là nơi chất chứa nhiều nỗi niềm nhất. Nỗi nhớ lúc này không còn gửi gắm vào ngoại cảnh mà đã thấm sâu vào ruột gan, vào giấc ngủ.

4. Nỗi lo âu về tương lai (2 câu cuối)​

Đêm qua em những lo phiền, Lo vì một nỗi không yên một bề.

Bấm vào để xem thêm..

Kết thúc bài ca dao, mạch thơ chuyển từ cung bậc "thương nhớ" sang "lo phiền".

Thực tế tình yêu xưa: Trong xã hội phong kiến xưa, tình yêu của người con gái thường bấp bênh, phụ thuộc vào cha mẹ ( "cha mẹ đặt đâu con ngồi đấy") hoặc hoàn cảnh nghèo khó, cách trở.

"Không yên một bề" : Sự bất an, lo sợ tình duyên trắc trở, sợ hạnh phúc không thành. Đây là nét tâm lý rất thực tế và nhân văn: Càng yêu sâu đậm thì càng lo sợ mất mát, chia ly.

Tổng kết nghệ thuật​

Thể thơ: Lục bát biến thể (có những câu 4 chữ xen kẽ lục bát) tạo nhịp điệu dồn dập, khắc khoải như nhịp đập của con tim đang yêu.

Biện pháp tu từ:

Điệp ngữ: "Thương nhớ ai" lặp lại 5 lần như những đợt sóng lòng dâng trào liên tiếp.

Nhân hóa: Gán nỗi nhớ cho khăn, cho đèn.

Câu hỏi tu từ: Hỏi nhưng không cần trả lời, vì câu trả lời đã nằm trong chính nỗi nhớ ấy.

Tóm lại: Bài ca dao là một bức tranh tâm trạng tuyệt đẹp của người con gái đang yêu. Nó đi từ nỗi nhớ ngổn ngang, bồn chồn bên ngoài đến nỗi niềm sâu kín bên trong, và cuối cùng đọng lại là nỗi lo âu cho hạnh phúc lứa đôi.

Văn mẫu​

Bài ca dao là một tiếng lòng thầm thì của người con gái đang yêu, yêu sâu đậm nhưng chưa dám nói thành lời. Không có những tuyên ngôn tình yêu rực rỡ, chỉ có những hình ảnh quen thuộc, nhỏ bé mà chứa đựng cả một thế giới cảm xúc nhớ thương, lo âu và khắc khoải.

Nỗi nhớ được gửi gắm qua hình ảnh chiếc khăn​

Khăn thương nhớ ai,

Khăn rơi xuống đất.

Khăn thương nhớ ai,

Khăn vắt lên vai.

Khăn thương nhớ ai,

Khăn chùi nước mắt.

Chiếc khăn trong ca dao dân gian vốn là vật gắn bó với người con gái, luôn kề cận bên thân. Ở đây, chiếc khăn không còn là đồ vật vô tri mà trở thành "người mang tâm sự". Điệp ngữ "khăn thương nhớ ai" lặp lại ba lần như một câu hỏi không cần lời đáp, bởi chính người hỏi cũng đã biết rõ câu trả lời trong lòng mình.

Khăn rơi xuống đất, khăn vắt lên vai, khăn chùi nước mắt, mỗi trạng thái là một cung bậc cảm xúc. Nỗi nhớ ấy theo người con gái mọi lúc, mọi nơi, từ khi vô tình buông rơi đến lúc tựa vào vai, rồi cuối cùng hóa thành nước mắt. Nhớ thương đã không còn chỉ là cảm giác, mà là nỗi buồn hiện hữu, chạm được, thấy được.

Nỗi nhớ lan sang không gian xung quanh​

Đèn thương nhớ ai,

Mà đèn không tắt.

Ngọn đèn là hình ảnh của đêm khuya, của sự chờ đợi. Đèn không tắt vì người còn thức, còn trăn trở, còn nghĩ suy. Nỗi nhớ từ trái tim con người dường như lan sang cả đồ vật vô tri. Cách nhân hóa ấy làm cho không gian trở nên cô quạnh hơn, dài hơn, và đêm cũng vì thế mà nặng nề hơn.

Nỗi nhớ chiếm trọn tâm trí và giấc ngủ​

Mắt thương nhớ ai,

Mắt ngủ không yên.

Nỗi nhớ đã đi đến mức ám ảnh. Không chỉ khiến lòng buồn, mà còn khiến "mắt ngủ không yên". Cả thể xác lẫn tâm hồn đều bị nỗi nhớ chi phối. Người con gái không thể yên giấc, bởi trong đầu chỉ có một hình bóng duy nhất.

Tâm trạng lo âu, bất an của người đang yêu​

Đêm qua em những lo phiền,

Lo vì một nỗi không yên một bề.

Hai câu cuối khép lại bài ca dao bằng tâm trạng lo lắng mơ hồ. Không chỉ nhớ, người con gái còn lo, lo vì tình yêu chưa chắc chắn, lo vì tương lai chưa rõ ràng. "Không yên một bề" gợi cảm giác chông chênh, bất an của thân phận người con gái trong xã hội xưa, khi yêu nhiều nhưng quyền quyết định hạnh phúc lại không nằm trọn trong tay mình.

Giá trị cảm xúc và nghệ thuật​

Bài ca dao thành công nhờ ngôn ngữ giản dị, hình ảnh gần gũi, điệp ngữ giàu nhạc tính và biện pháp nhân hóa tinh tế. Qua đó, dân gian đã khắc họa rất chân thực tâm trạng của người con gái đang yêu: Nhớ thương da diết, buồn tủi âm thầm và lo âu sâu kín.

Dù không nói trực tiếp đến tên người thương, không nhắc đến lời hẹn ước, bài ca dao vẫn khiến người đọc cảm nhận rõ một tình yêu chân thành, sâu nặng. Đó chính là vẻ đẹp bền bỉ của ca dao Việt Nam, nơi những cảm xúc lớn lao luôn được gửi gắm qua những điều nhỏ bé nhất.

Văn mẫu hay tham khảo​