I. Tìm hiểu chung

1. Tác giả

- Nguyễn Khuyến là bậc túc nho tài, có cốt cách thanh cao, có lòng yêu nước thương dân nhưng bất lực trước thời cuộc.

- Được mệnh danh là "nhà thơ của dân tình làng cảnh Việt Nam"

2. Tác phẩm

Vị trí, đề tài, hoàn cảnh sáng tác bài thơ

+ Vị trí: Bài thơ Câu cá mùa thu là một trong chùm ba bài thơ thu của Nguyễn Khuyến.

+ Đề tài: Viết về đề tài mùa thu – đề tài quen thuộc.

+ Hoàn cảnh sáng tác: Viết trong thời gian khi Nguyễn khuyến về ở ẩn tại quê nhà.



II. Đọc hiểu văn bản

1. Cảnh thu

- Điểm nhìn từ trên thuyền câu → nhìn ra mặt ao nhìn lên bầu trời → nhìn tới ngõ vắng → trở về với ao thu.

→ Cảnh thu được đón nhận từ gần → cao xa → gần. Cảnh sắc thu theo nhiều hướng thật sinh động với hình ảnh vừa đối lập vừa cân đối, hài hòa.

- Mang nét riêng của cảnh sắc mùa thu của làng quê Bắc bộ: Không khí dịu nhẹ, thanh sơ của cảnh vật:

+ Màu sắc: Trong veo, sóng biếc, xanh ngắt

+ Đường nét, chuyển động: Hơi gợn tí, khẽ đưa vèo, mây lơ lửng.

→ Hình ảnh thơ bình dị, thân thuộc, không chỉ thể hiện cái hồn của cảnh thu mà còn thể hiện cái hồn của cuộc sống ở nông thôn xưa.

"Cái thú vị của bài Thu điếu ở các điệu xanh, xanh ao, xanh bờ, xanh sóng, xanh trúc, xanh trời, xanh bèo" (Xuân Diệu).

- Không gian thu tĩnh lặng, phảng phất buồn:

+ Vắng teo

+ Trong veo

+ Khẽ đưa vèo

+ Hơi gợn tí.

+ Mây lơ lửng

→ Các hình ảnh được miêu tả trong trạng thái ngưng chuyển động, hoặc chuyển động nhẹ, khẽ.

- Đặc biệt câu thơ cuối tạo được một tiếng động duy nhất: Cá đâu đớp động dưới chân bèo → không phá vỡ cái tĩnh lặng, mà ngược lại nó càng làm tăng sự yên ắng, tĩnh mịch của cảnh vật →Thủ pháp lấy động nói tĩnh.

2. Tình thu

- Nói chuyện câu cá nhưng thực ra là để đón nhận cảnh thu, trời thu vào cõi lòng.

+ Một tâm thế nhàn: Tựa gối ôm cần

+ Một sự chờ đợi: Lâu chẳng được.

+ Một cái chợt tỉnh mơ hồ: Cá đâu đớp động..

- Không gian thu tĩnh lặng như sự tĩnh lặng trong tâm hồn nhà thơ, khiến ta cảm nhận về một nỗi cô đơn, man mác buồn, uẩn khúc trong cõi lòng thi nhân.

→ Nguyễn khuyến có một tâm hồn hồn gắn bó với thiên nhiên đất nước, một tấm lòng yêu nước thầm kín mà sâu sắc.

3. Nghệ thuật đặc sắc

- Cách gieo vần đặc biệt: Vần "eo" (tử vận) khó làm, được tác giả sử dụng một cách thần tình, độc đáo, góp phần diễn tả một không gian vắng lặng, thu nhỏ dần, khép kín, phù hợp với tâm trạng đầy uẩn khúc của nhà thơ.

- Lấy động nói tĩnh- nghệ thuật thơ cổ phương Đông.

- Vận dụng tài tình nghệ thuật đối.

4. Ý nghĩa văn bản

Vẻ đẹp của bức tranh mùa thu, tình yêu thiên nhiên, đất nước và tâm trạng thời thế của tác giả.

III. Tổng kết

Ghi nhớ: SGK

Soạn bài Câu cá mùa thu tác giả tác phẩm

Bài thơ: Câu cá mùa thu

Nguyễn Khuyến

Ao thu lạnh lẽo nước trong veo

Một chiếc thuyền câu bé tẻo teo

Sóng biếc theo làn hơi gợn tí

Lá vàng trước gió khẽ đưa vèo


Từng mây lơ lửng trời xanh ngắt

Ngõ trúc quanh co khách vắng teo

Tựa gối buông cần, lâu chẳng được

Cá đâu đớp động dưới chân bèo.

I. Đôi nét về tác giả Nguyễn Khuyến​

Nguyễn Khuyến (1835–1909), tên thật là Nguyễn Thắng, hiệu Quế Sơn, tự Miễu Chi, quê ở làng Yên Đổ, huyện Bình Lục, tỉnh Hà Nam.

Ông xuất thân trong một gia đình nhà Nho nghèo nhưng học giỏi, đỗ đầu cả ba kì thi Hương, Hội, Đình nên được mệnh danh là Tam nguyên Yên Đổ.

Nguyễn Khuyến làm quan hơn mười năm, sau đó cáo quan về quê dạy học, sống cuộc đời thanh bạch.

Trước sự mua chuộc của thực dân Pháp, ông giữ thái độ kiên quyết không hợp tác, thể hiện khí tiết của một nhà nho yêu nước.

=> Nguyễn Khuyến là con người có cốt cách thanh cao, gắn bó sâu nặng với quê hương và nhân dân.

Các tác phẩm chính:

Quế Sơn thi tập, Yên Đổ thi tập, Bách liêu thi văn tập, Bạn đến chơi nhà, Cẩm ngữ.

Sáng tác hơn 800 bài thơ chữ Hán và chữ Nôm với nhiều thể loại như thơ, văn, câu đối.

Phần lớn tác phẩm được viết trong thời gian ông từ quan về quê.

Đặc điểm sáng tác:

Về nội dung:

• Thể hiện tình yêu quê hương, đất nước

• Bộc lộ tấm lòng ưu ái với dân, với nước

• Phản ánh cuộc sống chất phác, khổ cực của người lao động

• Châm biếm, đả kích thực dân Pháp và xã hội đương thời

Về nghệ thuật:

• Vận dụng linh hoạt và Việt hóa sâu sắc thể thơ Đường luật

• Ngôn ngữ bình dị, dân dã mà tinh tế, giàu chất nghệ thuật

• Có biệt tài sử dụng từ láy và hư từ

⇒ Nguyễn Khuyến là nhà thơ Nôm xuất sắc, nhà thơ của làng cảnh Việt Nam, một gương mặt lớn của văn học trung đại.

II. Đôi nét về tác phẩm Câu cá mùa thu​

Vị trí và hoàn cảnh sáng tác

Bài thơ thuộc chùm ba bài thơ thu nổi tiếng của Nguyễn Khuyến.

Được sáng tác khi ông đã cáo quan về quê, sống cuộc đời ẩn dật.

Bố cục

Hai câu đầu: Giới thiệu việc câu cá mùa thu.

Bốn câu tiếp: Bức tranh cảnh sắc mùa thu ở làng quê Bắc Bộ.

Hai câu cuối: Tâm trạng của nhà thơ.

Giá trị nội dung

Bài thơ khắc họa vẻ đẹp trong trẻo, yên tĩnh của mùa thu đồng bằng Bắc Bộ.

Qua đó thể hiện tình yêu thiên nhiên, quê hương đất nước và nỗi buồn thời thế thầm kín của tác giả.

Giá trị nghệ thuật

Ngôn ngữ tinh tế, giàu sức gợi hình, gợi cảm.

Sử dụng từ láy, gieo vần khéo léo, kết hợp nhuần nhuyễn bút pháp tả cảnh ngụ tình.

III. Dàn ý phân tích Câu cá mùa thu​

Bức tranh mùa thu

Cảnh sắc mùa thu mang đậm nét làng quê Bắc Bộ với ao thu, thuyền câu, ngõ trúc, cánh bèo.

Không gian được mở ra theo nhiều hướng, từ gần đến xa rồi lại thu về gần, tạo cảm giác sâu lắng, tĩnh tại.

Màu sắc chủ đạo là gam xanh dịu nhẹ của ao nước, bầu trời, ngõ trúc, điểm xuyết sắc vàng của lá thu, làm nổi bật vẻ thanh sơ của mùa thu.

Cảnh vật hầu như không có con người, các chuyển động rất nhẹ, góp phần làm nổi bật sự vắng lặng, yên ắng của không gian.

Tâm trạng của nhà thơ

Tâm hồn thi nhân hòa mình vào thiên nhiên trong trạng thái tĩnh lặng.

Ẩn sau cảnh thu là nỗi cô đơn, uẩn khúc của một nhà nho yêu nước nhưng bất lực trước thời cuộc.

Tình yêu quê hương đất nước được thể hiện kín đáo, sâu sắc qua bức tranh thiên nhiên.

Nghệ thuật

Kết cấu chặt chẽ theo thể thơ thất ngôn bát cú Đường luật.

Bút pháp chấm phá, tả cảnh ngụ tình đặc sắc.

Ngôn ngữ giản dị mà tinh luyện, giàu sức biểu cảm.