- ★
Tiểu thuyết "Phá sản" của Nguyễn Nhuận Hồng Phương – Cuộc va đập giữa quyền lực, tiền bạc và số phận con người.
Tác giả: Lê Gia Hoài
Phá sản là một trong những tiểu thuyết đáng chú ý của nhà văn Nguyễn Nhuận Hồng Phương, một tác phẩm đặt con người vào thời điểm xã hội chuyển mình mạnh mẽ từ cơ chế bao cấp sang cơ chế thị trường. Với dung lượng câu chuyện trải rộng trên nhiều năm, nhà văn dựng lên một bức tranh đời sống ở một tỉnh vừa được tái lập, nơi những cơ hội mới mở ra cùng lúc với những cuộc cạnh tranh, những toan tính và những biến đổi sâu sắc trong quan niệm về quyền lực, tiền bạc, nghề nghiệp và giá trị con người.
Nhan đề Phá sản trước hết gợi đến một khái niệm kinh tế. Một doanh nghiệp làm ăn thua lỗ, mất khả năng thanh toán, tài sản bị phát mại – đó là cách hiểu thông thường. Nhưng khi đi vào thế giới tiểu thuyết của Nguyễn Nhuận Hồng Phương, "phá sản" dần mang thêm những tầng nghĩa khác: Sự phá sản của một mô hình kinh tế, sự phá sản của những ảo tưởng về quyền lực, sự phá sản của lòng tin, thậm chí là sự khủng hoảng của những chuẩn mực đạo đức khi con người bước vào một thời đại mà tiền bạc và lợi ích ngày càng giữ vị trí quan trọng.
Trung tâm của câu chuyện là Trần Búp, một cán bộ trưởng thành từ môi trường xây dựng, có năng lực chuyên môn, có tham vọng và đặc biệt nhạy bén trước những thay đổi của thời cuộc. Từ một người từng có quãng đời bình lặng, bằng cấp và năng lực giúp ông từng bước bước vào những vị trí quản lý quan trọng. Khi cơ chế mới mở ra, Trần Búp đứng trước một cơ hội lớn: Công ty Xây dựng số I được thành lập trên cơ sở tổ chức lại một xí nghiệp xây dựng cũ. Cái mới xuất hiện với những khẩu hiệu về đổi mới, năng động, hiệu quả; phía sau nó là cả một hệ thống lợi ích đang hình thành.
Ngay từ những trang đầu, Nguyễn Nhuận Hồng Phương đã đặt nhân vật của mình vào một thế đứng giàu tính biểu tượng: Trần Búp đứng giữa hiện tại và tương lai. Trước mắt ông là hai tấm sa bàn. Một bên là hiện thực còn ngổn ngang với những quả đồi, ruộng đồng, nghĩa địa, làng quê; bên kia là một thủ phủ hiện đại với những đại lộ, công trình, khu liên hợp thể thao, công viên, hồ nước và những kiến trúc đồ sộ. Hình ảnh ấy chính là một lát cắt của thời kỳ chuyển đổi: Xã hội đang muốn bước nhanh vào tương lai, trong khi những dấu vết của quá khứ vẫn còn nguyên dưới chân mình.
Và Trần Búp được đặt vào đúng điểm giao nhau ấy. Ông hiểu cơ chế mới, có khả năng tổ chức công việc, biết tính toán và có tham vọng tiến thân. Song chính những phẩm chất từng giúp ông thành công cũng dần trở thành nguyên nhân đẩy ông vào những lựa chọn ngày càng phức tạp. Từ việc tổ chức lại doanh nghiệp, giải quyết việc làm cho công nhân, đến chuyện tìm kiếm công trình, vốn, thị trường và những mối quan hệ, mỗi quyết định kinh tế đều kéo theo một quyết định về con người.
Đặc biệt, Phá sản hấp dẫn ở chỗ nhà văn chẳng nhìn sự chuyển đổi kinh tế bằng một cái nhìn đơn giản. Cái mới có sức sống, tạo ra cơ hội làm giàu và kích thích năng lực cá nhân; song cái mới cũng làm xuất hiện những cuộc cạnh tranh quyết liệt, những khoảng trống quản lý và những kiểu người biết tận dụng cơ chế để phục vụ lợi ích riêng.
Trong thế giới ấy, Duyên là một nhân vật đặc biệt đáng chú ý. Xuất thân từ người thợ xây, từng trải qua những tháng ngày lao động nhọc nhằn, Duyên bước lên bằng chính sự nhanh nhạy, quyết đoán và khả năng thích ứng với hoàn cảnh. Cô hiểu kinh tế, hiểu công việc, hiểu con người và đặc biệt hiểu sự vận hành của cơ chế mới. Ở cương vị Phó Giám đốc phụ trách kinh doanh, Duyên giúp Công ty xử lý công nợ, giảm chi phí, mở rộng quan hệ, tìm kiếm công trình và huy động nguồn vốn. Năng lực của cô khiến chính Trần Búp cũng phải dè chừng.
Duyên vì thế là một trong những nhân vật tạo nên chiều sâu cho tiểu thuyết. Cô vừa là sản phẩm của thời đại mới, vừa là người biết sử dụng những quy luật của thời đại để thay đổi vị thế của chính mình. Trong câu chuyện của Duyên có câu hỏi về số phận và khả năng tự thay đổi số phận ; về cái giá của sự trưởng thành; về ranh giới giữa khát vọng vươn lên và sự thực dụng. Những suy tư của nhân vật về "số phận" khiến câu chuyện kinh tế mở rộng thành câu chuyện nhân sinh.
Bên cạnh Trần Búp và Duyên là Bí thư, một nhân vật có ý nghĩa đối trọng rất rõ. Nếu Trần Búp nổi bật ở năng lực kinh doanh, sự sắc lạnh và khả năng tính toán thì Bí thư lại mang trong mình một thứ tài sản khác: Lòng nhân đạo. Nhà văn tạo ra một nghịch lý thú vị: Một người có cái mà người kia thiếu, và người kia lại sở hữu thứ người này không có.
Chính sự đối lập ấy khiến Phá sản vượt ra ngoài một câu chuyện về doanh nghiệp. Nhà văn đặt ra vấn đề: Trong một nền kinh tế vận hành theo những quy luật mới, lòng tốt đứng ở đâu? Nhân đạo có thể trở thành nguyên tắc quản lý hay chỉ có thể tồn tại như một giá trị tinh thần? Khi đồng tiền, hiệu quả và sức cạnh tranh trở thành những thước đo ngày càng quan trọng, con người sẽ lựa chọn thế nào giữa lợi ích và tình nghĩa?
Một không gian đáng nhớ của tiểu thuyết là dòng sông Ngọc và khu Trại Nhãn. Từ một dòng sông từng mang vẻ đẹp tự nhiên, không gian ấy dần biến đổi cùng tốc độ phát triển của thị tứ. Quán xá, nhà nổi, những cuộc gặp gỡ của giới làm ăn và chính khách xuất hiện bên dòng sông. Không gian thiên nhiên dần trở thành không gian của giao tiếp, hưởng thụ và những câu chuyện cần được giữ kín.
Những cuộc trò chuyện trên nhà nổi vì thế mang ý nghĩa vượt khỏi một cuộc gặp của vài cán bộ xây dựng. Ở đó, những người lao động bàn về cách tồn tại trong cơ chế mới; người có năng lực tìm cách thích ứng; người yếu thế lo sợ bị loại bỏ. Những cuộc đối thoại đời thường giúp nhà văn đưa các vấn đề kinh tế – xã hội vào câu chuyện bằng một hình thức tự nhiên, sinh động.
Đằng sau những con số, những công trình và những cuộc đấu trí là số phận của người lao động. Đây là một trong những phương diện đáng trân trọng của tác phẩm. Khi Công ty phát triển, công nhân có việc làm, có thu nhập và nhìn thấy một tương lai sáng sủa. Khi Công ty suy thoái, những người từng là chiến sĩ thi đua, những người lao động bình thường phải nghỉ không lương, tự tìm kế sinh nhai, thậm chí ra chợ buôn bán. Một nhân vật trong tác phẩm từng day dứt trước câu hỏi: Bao giờ Công ty có việc trở lại, và bao giờ những người lao động mới có thể nhận được một câu trả lời?
Ở đây, chữ "phá sản" bắt đầu mang một sức nặng khác. Doanh nghiệp có thể phá sản trên giấy tờ, nhưng phía sau bản báo cáo là hàng trăm gia đình, hàng trăm cuộc đời. Một chiếc xe nằm im, một cỗ máy ngừng hoạt động, một công nhân nghỉ việc đều là những dấu hiệu của một cuộc khủng hoảng xã hội cụ thể.
Nguyễn Nhuận Hồng Phương cũng dành nhiều trang viết cho đời sống gia đình của Trần Búp. Người vợ Lài từ một phụ nữ nông thôn bước vào một đời sống khác, dần bị cuốn vào sức hấp dẫn của đô thị, tiền bạc, tài sản và những cách hưởng thụ mới. Sự biến đổi của Lài là một lát cắt khác của quá trình chuyển đổi xã hội: Con người thay đổi khi không gian sống, nhu cầu vật chất và thang giá trị thay đổi.
Bởi vậy, Phá sản có thể được đọc như một tiểu thuyết về kinh tế, nhưng đọc sâu hơn sẽ thấy đó là một tiểu thuyết về con người trong thời kỳ chuyển đổi. Những công trình xây dựng, những khoản vay, những hợp đồng, những doanh nghiệp, những cuộc bổ nhiệm và những cuộc cạnh tranh quyền lực tạo thành lớp bề mặt của câu chuyện. Phía dưới lớp bề mặt ấy là những câu hỏi về lòng tham, danh dự, tình nghĩa, trách nhiệm, sự lựa chọn và cái giá phải trả cho mỗi bước đi của con người.
Một thành công đáng kể của Nguyễn Nhuận Hồng Phương nằm ở nghệ thuật xây dựng nhân vật. Nhân vật của ông có lai lịch, nghề nghiệp, quá khứ và những quan hệ xã hội cụ thể. Họ bước vào câu chuyện bằng hành động và lời nói, tự bộc lộ mình trong những tình huống có sức thử thách. Người đọc vì thế chẳng chỉ nhìn thấy họ như những "vai" trong một câu chuyện kinh tế, mà còn nhận ra phía sau mỗi chức vụ là một con người với ham muốn, nỗi sợ, ký ức và những tính toán riêng.
Văn phong của Phá sản cũng mang đậm dấu ấn Nguyễn Nhuận Hồng Phương: Giàu chất đời, chú trọng đối thoại, có khả năng chuyển nhanh từ những phân tích về cơ chế quản lý sang những cảnh sinh hoạt cụ thể, từ tiếng cười châm biếm sang những khoảng lặng suy tư. Nhà văn nhiều lúc sử dụng lối ví von, phóng đại và những hình ảnh giàu tính tạo hình để làm nổi bật sự trớ trêu của đời sống.
Điều đáng đọc ở Phá sản nằm ở chính nghịch lý mà tác phẩm đặt ra: con người tưởng đang làm chủ cuộc chơi kinh tế, song đôi khi lại trở thành người bị chính cuộc chơi ấy chi phối. Trần Búp muốn nắm lấy cơ hội của thời đại; Duyên muốn thay đổi số phận; những người lao động muốn giữ việc làm; những người đứng đầu muốn tìm một mô hình phát triển phù hợp. Mỗi người đều có lý lẽ của mình. Mỗi lựa chọn đều xuất phát từ một hoàn cảnh cụ thể. Và chính những lựa chọn ấy đẩy họ vào những ngã rẽ ngày càng khó quay đầu.
Đọc Phá sản, vì thế, người đọc hôm nay có thể nhìn thấy bóng dáng của một thời kỳ đã qua, đồng thời nhận ra nhiều vấn đề vẫn còn sức gợi trong đời sống hiện tại: Doanh nghiệp và người lao động, quyền lực và trách nhiệm, năng lực và cơ chế, đồng tiền và nhân nghĩa, khát vọng làm giàu và giới hạn đạo đức.
Đó cũng là giá trị khiến tiểu thuyết của Nguyễn Nhuận Hồng Phương vượt khỏi phạm vi một câu chuyện về một công ty xây dựng ở một địa phương. Phá sản là câu chuyện của một thời kỳ, nhưng sâu xa hơn là câu chuyện về những con người đứng trước sự thay đổi của thời đại và phải tự lựa chọn cách tồn tại của mình.
Một cuốn tiểu thuyết về "phá sản" của doanh nghiệp, sau cùng, lại đặt ra một câu hỏi lớn hơn nhiều: Khi những giá trị vật chất thay đổi, con người sẽ giữ lại điều gì để khỏi đánh mất chính mình? Đó chính là dư âm đáng để người đọc tìm đến Phá sản của Nguyễn Nhuận Hồng Phương.
Lê Gia Hoài
