-
★
2344
80
Những kẻ xuất chúng
Những Kẻ Xuất Chúng có tên tiếng Anh là Outliers: The Story of Success, được Malcolm Gladwell xuất bản năm 2008. Cuốn sách tìm hiểu nguyên nhân khiến một số người đạt được thành công vượt trội, từ Bill Gates, ban nhạc The Beatles đến những vận động viên, luật sư, phi công và học sinh có thành tích đặc biệt.
Ai nên đọc cuốn sách này?
Bất cứ ai muốn hiểu sâu sắc hơn về thành công và phương pháp đạt được nó.
Các giáo viên, huấn luyện viên và những người trong ngành đào tạo.
Những chuyên gia tư vấn và những người quan tâm đến cải cách đất nước
Tác giả cuốn sách là ai?
Thông điệp trung tâm của sách là thành công không chỉ được tạo nên bởi tài năng và sự chăm chỉ. Đằng sau mỗi "kẻ xuất chúng" còn có hàng loạt yếu tố ít được nhắc đến như gia đình, văn hóa, thời điểm chào đời, cơ hội tiếp cận, môi trường giáo dục và đôi khi là một chút may mắn xuất hiện đúng lúc.
Hiệu ứng Matthew và những lợi thế ban đầu
Malcolm Gladwell mở đầu bằng việc phân tích ngày sinh của các vận động viên khúc côn cầu trẻ tại Canada. Do các đội tuyển sử dụng một mốc thời gian cố định để phân nhóm tuổi, những đứa trẻ sinh đầu năm thường lớn hơn và phát triển thể chất tốt hơn những em sinh cuối năm trong cùng nhóm.
Ban đầu, khoảng cách chỉ là vài tháng tuổi. Nhưng các em lớn hơn dễ được đánh giá là có năng khiếu, được tuyển chọn, huấn luyện nhiều hơn và thi đấu trong điều kiện tốt hơn. Qua thời gian, một lợi thế nhỏ có thể tích lũy thành khoảng cách rất lớn.
Gladwell gọi đây là hiệu ứng Matthew: Người đang có lợi thế sẽ dễ nhận thêm cơ hội, trong khi người khởi đầu bất lợi có thể tiếp tục bị bỏ lại. Thành công vì vậy không phải lúc nào cũng chứng minh một người giỏi hơn từ đầu; đôi khi họ chỉ được trao cơ hội sớm hơn rồi tận dụng tốt cơ hội ấy.
Nói cách khác, một đứa trẻ có thể được gọi là "thiên tài thể thao", trong khi bí mật ban đầu chỉ là em ấy sinh tháng Một và cao hơn bạn sinh tháng Mười Hai nửa cái đầu.
Quy tắc 10.000 giờ
Nội dung nổi tiếng nhất của Những Kẻ Xuất Chúng là quy tắc 10.000 giờ. Theo cách Malcolm Gladwell trình bày, để đạt đến trình độ xuất sắc trong một lĩnh vực phức tạp, con người thường cần khoảng 10.000 giờ luyện tập có chất lượng.
The Beatles được nhắc đến vì từng biểu diễn trong thời gian dài tại Hamburg, Đức. Lịch diễn dày đặc buộc ban nhạc phải chơi nhiều giờ, thử nghiệm nhiều phong cách và nâng cao khả năng biểu diễn trước khi trở nên nổi tiếng.
Bill Gates không chỉ thông minh và chăm chỉ. Ông còn có cơ hội tiếp cận máy tính từ rất sớm, vào thời điểm máy tính vẫn là thiết bị hiếm và đắt đỏ. Nhờ những điều kiện đặc biệt ấy, Gates tích lũy được lượng kinh nghiệm lập trình mà rất ít người cùng thế hệ có thể đạt được.
Điều quan trọng ở đây không chỉ là 10.000 giờ. Câu hỏi lớn hơn là ai có điều kiện để thực hành trong 10.000 giờ? Một người cần thời gian, thiết bị, người hướng dẫn, môi trường và cơ hội để biến sự luyện tập thành năng lực thực sự.
Quy tắc này cũng không nên được hiểu là cứ làm một việc đủ 10.000 giờ sẽ tự động trở thành bậc thầy. Nếu luyện đàn sai phương pháp suốt 10.000 giờ, thành quả có thể chỉ là khả năng đánh sai một bản nhạc với sự tự tin cấp quốc tế. Những nghiên cứu sau này cho thấy luyện tập có chủ đích rất quan trọng nhưng không giải thích toàn bộ khác biệt về thành tích giữa các cá nhân. Psychological Science – PubMed
Trí thông minh chưa đủ để tạo nên thành công
Gladwell tiếp tục đặt câu hỏi về mối quan hệ giữa chỉ số IQ và thành công. Trí thông minh có vai trò quan trọng, nhưng khi đã vượt qua một mức cần thiết, IQ cao hơn không đảm bảo một người sẽ đạt được thành tựu lớn hơn.
Cuốn sách so sánh Christopher Langan, người được cho là có trí thông minh đặc biệt cao, với nhà vật lý J. Robert Oppenheimer. Cả hai đều có năng lực trí tuệ nổi bật nhưng lại sở hữu nền tảng gia đình và kỹ năng xã hội rất khác nhau.
Gladwell cho rằng thành công còn cần "trí thông minh thực tế" : Khả năng giao tiếp, thương lượng, tìm kiếm sự giúp đỡ và xử lý những tình huống trong xã hội. Những kỹ năng này thường được hình thành từ môi trường gia đình và quá trình giáo dục.
Một người có thể giải được bài toán vô cùng phức tạp nhưng vẫn gặp khó khăn khi phải thuyết phục nhà trường, cấp trên hoặc một tổ chức trao cho mình cơ hội. Cuộc đời đáng tiếc là không chấm điểm hoàn toàn bằng bài thi trắc nghiệm.
Thành công còn phụ thuộc vào thời điểm
Những Kẻ Xuất Chúng cho thấy thời điểm một người trưởng thành có thể ảnh hưởng lớn đến con đường sự nghiệp.
Nhiều doanh nhân công nghệ nổi tiếng sinh vào giai đoạn cho phép họ bước vào tuổi trưởng thành đúng khi ngành máy tính cá nhân bắt đầu phát triển. Họ không quá già để bị ràng buộc bởi những hệ thống cũ, cũng không quá trẻ để bỏ lỡ làn sóng công nghệ.
Tương tự, một số luật sư thành công tại New York từng phải đảm nhận những công việc mà các hãng luật danh tiếng không muốn làm. Khi môi trường kinh doanh thay đổi, những lĩnh vực từng bị xem nhẹ lại trở nên quan trọng. Kinh nghiệm tích lũy trong thời kỳ khó khăn bỗng biến thành lợi thế cạnh tranh.
Như vậy, thành công đôi khi là kết quả của việc một người đã chuẩn bị đủ lâu và vô tình đứng đúng chỗ khi cánh cửa cơ hội mở ra. Dĩ nhiên, đứng đúng chỗ mà đang ngủ thì cánh cửa mở hay đóng cũng không khác nhau mấy.
Di sản văn hóa ảnh hưởng đến hành vi
Phần thứ hai của sách tập trung vào những di sản văn hóa được truyền từ thế hệ này sang thế hệ khác. Theo Gladwell, cách con người giao tiếp, làm việc, phản ứng với quyền lực và giải quyết xung đột có thể chịu ảnh hưởng từ môi trường văn hóa của tổ tiên.
Tác giả sử dụng các vụ tai nạn hàng không để phân tích cách giao tiếp trong buồng lái. Trong những nền văn hóa đề cao khoảng cách quyền lực, cấp dưới có thể ngại phản đối hoặc cảnh báo cấp trên một cách trực tiếp. Khi tình huống khẩn cấp xảy ra, sự vòng vo và dè dặt có thể dẫn đến hậu quả nghiêm trọng.
Cuốn sách cũng liên hệ văn hóa trồng lúa nước với thái độ lao động bền bỉ và khả năng học toán của một số cộng đồng châu Á. Canh tác lúa đòi hỏi sự tỉ mỉ, kiên trì và mối liên hệ khá rõ giữa công sức bỏ ra với sản lượng thu được. Gladwell cho rằng những giá trị ấy có thể tiếp tục ảnh hưởng đến cách con người nhìn nhận việc học tập.
Những phân tích này rất thú vị, nhưng nên được xem là cách lý giải của tác giả chứ không phải quy luật tuyệt đối dành cho mọi cá nhân thuộc cùng một nền văn hóa.
Giáo dục và khoảng cách cơ hội
Malcolm Gladwell còn phân tích sự chênh lệch thành tích giữa học sinh có điều kiện kinh tế khác nhau. Theo lập luận trong sách, khoảng cách không chỉ được hình thành trong thời gian học chính thức mà còn tăng lên trong những kỳ nghỉ dài.
Trẻ em thuộc gia đình khá giả có thể được đọc sách, tham gia khóa học, đi du lịch và tiếp xúc với nhiều hoạt động phát triển tư duy. Trong khi đó, trẻ em có hoàn cảnh khó khăn dễ thiếu môi trường duy trì việc học.
Qua câu chuyện về mô hình trường KIPP, Gladwell cho rằng tăng thời gian học tập và tạo môi trường giáo dục phù hợp có thể giúp thu hẹp khoảng cách. Tiềm năng không chỉ phụ thuộc vào khả năng của đứa trẻ mà còn phụ thuộc vào số lượng và chất lượng cơ hội xã hội dành cho em ấy.
Review sách Những Kẻ Xuất Chúng
Điểm hấp dẫn nhất của Những Kẻ Xuất Chúng là cách Malcolm Gladwell kể chuyện. Tác giả kết nối thể thao, công nghệ, âm nhạc, giáo dục, hàng không và lịch sử gia đình thành một cuộc điều tra về bản chất của thành công. Các khái niệm xã hội học tương đối phức tạp được trình bày bằng những câu chuyện dễ nhớ và rất cuốn hút.
Cuốn sách giúp người đọc thoát khỏi quan niệm rằng người thành công hoàn toàn tự tạo nên chính mình. Tài năng và nỗ lực vẫn quan trọng, nhưng chúng luôn hoạt động bên trong một hệ thống cơ hội. Cách nhìn này không phủ nhận công sức cá nhân mà nhắc chúng ta chú ý đến những điều kiện đã giúp công sức ấy phát huy tác dụng.
Thông điệp của sách cũng có giá trị đối với giáo dục và quản lý nhân tài. Nếu chỉ đầu tư cho những người đang nổi bật, xã hội có thể tiếp tục khuếch đại lợi thế sẵn có và bỏ phí nhiều tiềm năng chưa được phát hiện.
Tuy nhiên, điểm yếu của Malcolm Gladwell là đôi khi ông biến những hiện tượng phức tạp thành câu chuyện quá gọn gàng. Một số ví dụ được lựa chọn rất thuyết phục nhưng chưa đủ để chứng minh rằng cùng một cơ chế sẽ đúng trong mọi trường hợp. Quy tắc 10.000 giờ là ví dụ điển hình: Dễ nhớ, truyền cảm hứng nhưng không phải con số kỳ diệu áp dụng cho tất cả kỹ năng và mọi con người.
Những Kẻ Xuất Chúng không phải sách dạy làm giàu hay cẩm nang để trở thành thiên tài trong 30 ngày. Cuốn sách mang đến một góc nhìn khác: Muốn hiểu vì sao ai đó thành công, đừng chỉ hỏi họ là người thế nào mà còn phải hỏi họ đến từ đâu, đã được trao những cơ hội gì và sống trong thời điểm nào.
Đánh giá: 8, 5/10
Đây là cuốn sách phù hợp với người quan tâm đến thành công, giáo dục, tâm lý và xã hội. Đọc xong, bạn sẽ hiểu rằng muốn trở thành người xuất chúng cần tài năng, chăm chỉ, cơ hội, môi trường và may mắn. Tóm lại, danh sách điều kiện khá dài; nhưng ít nhất sách không bắt bạn phải mua khóa học "đánh thức thiên tài" giá 29.999.000 đồng.
Tổng kết
Thông điệp chính của cuốn sách:
Chỉnh sửa cuối:
