Phân tích nhân vật chị Dậu trong tác phẩm Tắt đèn
Dựa trên nhận định của nhà văn Nguyễn Tuân: "Ngô Tất Tố đã đưa ra, đã dám đưa ra một nhân vật đàn bà nông thôn khỏe khoắn, lành mạnh như chị Dậu", có thể thấy hình tượng chị Dậu trong tiểu thuyết Tắt đèn là một trong những thành công xuất sắc nhất của văn học hiện thực Việt Nam trước Cách mạng tháng Tám. Qua đoạn trích Tức nước vỡ bờ, Ngô Tất Tố không chỉ khắc họa vẻ đẹp truyền thống của người phụ nữ nông dân mà còn phát hiện ở họ sức sống mãnh liệt cùng tinh thần phản kháng mạnh mẽ trước áp bức bất công.
Hơn hai nghìn năm trước, Trang Tử từng nói: "Biển cả là nơi mà tất cả các nguồn nước trên thế gian này đều đi ra từ đó, nhưng nó không vơi, và nó cũng là nơi đón nhận tất cả các nguồn nước, nhưng nó không đầy". Văn học cũng bắt nguồn từ chính cuộc sống con người. Từ hiện thực đau thương của người nông dân Việt Nam dưới chế độ thực dân phong kiến, Ngô Tất Tố đã viết nên Tắt đèn – tác phẩm được xem là đỉnh cao trong sự nghiệp sáng tác của ông. Đặc biệt, qua đoạn trích Tức nước vỡ bờ, nhà văn đã xây dựng thành công hình tượng chị Dậu, người phụ nữ nông dân tiêu biểu với những phẩm chất vừa "lành mạnh", vừa "khỏe khoắn", đúng như lời nhận xét sâu sắc của Nguyễn Tuân.
Trước hết, chị Dậu là một người phụ nữ nông dân "lành mạnh" với những phẩm chất truyền thống đáng quý. Hoàn cảnh gia đình chị vô cùng éo le: Nghèo đói, chồng đau ốm, con thơ dại, lại phải gánh hai suất sưu vô lý. Trước những khó khăn chồng chất ấy, chị trở thành chỗ dựa duy nhất của cả gia đình. Để có tiền nộp sưu, chị phải chạy vạy khắp nơi, bán hết những gì có thể bán, từ đàn chó đến đứa con gái đầu lòng. Những hành động ấy cho thấy sự đảm đang, tháo vát và đức hi sinh lớn lao của người phụ nữ nông dân.
Không chỉ vậy, chị Dậu còn là người vợ hết lòng yêu thương chồng. Khi anh Dậu bị đánh đập đến thập tử nhất sinh rồi bị ném trả về nhà, chị tận tình chăm sóc, lo lắng từng miếng ăn, giấc ngủ cho chồng. Hình ảnh chị "rón rén" bưng bát cháo, quạt cho nguội rồi dịu dàng nói: "Thầy em cố ngồi dậy húp ít cháo cho đỡ xót ruột" chứa đựng biết bao tình yêu thương, sự ân cần và lo lắng. Chị quên đi những nhọc nhằn của bản thân để chỉ nghĩ đến sự sống của chồng. Chính tình yêu thương sâu nặng ấy đã làm nổi bật vẻ đẹp truyền thống của người phụ nữ Việt Nam: Hiền hậu, thủy chung, giàu đức hi sinh và luôn hết lòng vì gia đình.
Tuy nhiên, điều làm nên giá trị đặc biệt của nhân vật chị Dậu chính là vẻ "khỏe khoắn" – sức sống tiềm tàng và tinh thần phản kháng mạnh mẽ trước áp bức. Khi cai lệ và người nhà lí trưởng xông vào nhà để bắt trói anh Dậu lần nữa, chị trước hết cố gắng nhẫn nhịn, van xin bằng giọng điệu tha thiết: "Cháu van ông, nhà cháu mới tỉnh được một lúc". Cách xưng hô "cháu – ông" thể hiện thái độ nhún nhường của người dân thấp cổ bé họng trước cường quyền.
Thế nhưng, sự nhẫn nhịn ấy không được đáp lại bằng lòng thương mà chỉ nhận về sự tàn bạo, hung hãn của bọn tay sai. Khi thấy chồng mình tiếp tục bị đe dọa, chị Dậu không còn cam chịu nữa mà chuyển sang đấu lí: "Chồng tôi đau ốm, ông không được phép hành hạ". Từ cách xưng hô "cháu – ông" sang "tôi – ông", chị đã tự nâng vị thế của mình lên ngang hàng với kẻ áp bức. Đó là bước chuyển biến quan trọng trong ý thức phản kháng của người nông dân.
Khi mọi lời lẽ đều trở nên vô nghĩa trước sự tàn nhẫn của cai lệ, chị Dậu đã vùng lên đấu sức. Tiếng quát đầy phẫn nộ: "Mày trói ngay chồng bà đi, bà cho mày xem!" vang lên như một lời tuyên chiến. Ngay sau đó, chị túm lấy cổ cai lệ, ấn dúi hắn ngã chỏng queo ra cửa rồi tiếp tục quật ngã tên người nhà lí trưởng. Hành động ấy là đỉnh cao của tinh thần phản kháng, thể hiện sức mạnh tiềm ẩn trong người phụ nữ nông dân tưởng chừng yếu đuối. Qua đó, Ngô Tất Tố đã khẳng định một quy luật tất yếu của cuộc sống: Ở đâu có áp bức, ở đó có đấu tranh; "tức nước" tất sẽ "vỡ bờ".
Tuy hành động phản kháng của chị Dậu còn mang tính tự phát, chưa có ý thức cách mạng rõ ràng, nhưng nó đã cho thấy sức sống mãnh liệt và khát vọng bảo vệ công lý của người nông dân trước Cách mạng. Đây là một bước tiến lớn trong tư tưởng nhân đạo của Ngô Tất Tố. Nhà văn không chỉ nhìn thấy nỗi khổ của người nông dân mà còn phát hiện được sức mạnh tiềm tàng đang âm ỉ trong họ.
Thành công của hình tượng chị Dậu còn đến từ nghệ thuật xây dựng nhân vật đặc sắc của Ngô Tất Tố. Tác giả đã đặt nhân vật vào một tình huống đầy kịch tính, nơi mâu thuẫn giữa người nông dân và bọn cường hào đạt đến đỉnh điểm. Qua hệ thống lời nói, hành động, cử chỉ và sự thay đổi trong cách xưng hô, tính cách nhân vật được bộc lộ một cách tự nhiên, chân thực và sinh động. Nhờ đó, chị Dậu hiện lên vừa gần gũi với đời sống, vừa mang ý nghĩa điển hình sâu sắc.
Tóm lại, qua đoạn trích Tức nước vỡ bờ, Ngô Tất Tố đã xây dựng thành công hình tượng chị Dậu – người phụ nữ nông dân giàu tình yêu thương, đảm đang, thủy chung và giàu đức hi sinh, đồng thời mang trong mình sức sống mạnh mẽ cùng tinh thần phản kháng quyết liệt trước bất công. Nhận xét của Nguyễn Tuân hoàn toàn xác đáng khi khẳng định chị Dậu là một người đàn bà nông thôn "khỏe khoắn, lành mạnh". Hình tượng ấy không chỉ góp phần làm nên giá trị bất hủ của Tắt đèn mà còn trở thành biểu tượng đẹp về người phụ nữ Việt Nam trong văn học hiện thực trước Cách mạng tháng Tám.
2093
9
