Cách xưng hô trong truyện cổ trang Trung Quốc​

Đọc truyện cổ trang Trung Quốc mà không nắm được cách xưng hô đôi khi có cảm giác như vừa bước vào một buổi họp gia đình khổng lồ: Người này gọi "hoàng huynh", người kia gọi "vương thúc", bên cạnh lại có "bản cung", "bổn vương", "vi thần", "nô tỳ", "tại hạ".. Đọc thêm vài chương mà nhân vật đông một chút là rất dễ rơi vào cảnh nhớ được ai yêu ai nhưng không nhớ nổi ai phải quỳ trước ai.

Trong truyện cổ trang, cách xưng hô thường thể hiện thân phận, địa vị, tuổi tác, quan hệ gia đình và mức độ thân thiết giữa các nhân vật. Tuy nhiên, nhiều cách gọi quen thuộc hiện nay chịu ảnh hưởng khá lớn từ tiểu thuyết, phim truyền hình, võ hiệp và tiên hiệp, vì vậy không phải triều đại nào trong lịch sử Trung Quốc cũng sử dụng hoàn toàn giống nhau.

Dưới đây là những cách xưng hô thường gặp nhất.

Cách xưng hô của hoàng đế và hoàng tộc​

Riêng "bổn vương" là kiểu xưng hô xuất hiện dày đặc trong tiểu thuyết. Một vị vương gia lạnh lùng chỉ cần mở miệng: "Bổn vương không cho phép" là nữ chính thường có khoảng 50% khả năng nổi giận và 50% khả năng.. Cuối truyện trở thành vương phi.

Cách xưng hô trong hậu cung​

Trong truyện cung đấu, chỉ cần thấy một nhân vật chuyển từ "thần thiếp" sang "bản cung" là có thể hiểu ngay: Chị ấy đã lên chức, quyền lực tăng mạnh và khả năng có người sắp bị phạt quỳ ngoài sân cũng tăng theo.

Cách xưng hô của quan lại trong triều đình​

Ví dụ kinh điển:

"Vi thần có việc muốn tâu."

Nghe rất trang nghiêm.

Còn nếu câu sau là:

"Vi thần muốn xin bệ hạ ban hôn."

Thì xin chúc mừng, drama tình cảm chính thức bắt đầu.

Cách xưng hô của thái giám, cung nữ và người hầu​

"Nô tài đáng chết!" cũng là một câu rất phổ biến.

Nhưng yên tâm, phần lớn thời gian nhân vật nói câu này vẫn sống khỏe để tiếp tục xuất hiện ở chương sau.

Cách xưng hô trong gia đình​

Các từ "biểu" và "đường" rất hay khiến người mới đọc truyện đau đầu.

Hiểu đơn giản, "đường" thường chỉ họ hàng cùng dòng họ nội, còn "biểu" thường chỉ họ hàng thông qua cô, dì, cậu hoặc những nhánh khác họ.

Nhưng nếu một bộ truyện có gia phả khoảng năm thế hệ, tốt nhất vừa đọc vừa vẽ sơ đồ. Đừng quá tự tin vào trí nhớ.

Cách xưng hô giữa vợ chồng và người yêu​

Đặc biệt, "nương tử" không có nghĩa là "mẹ".

Nếu nam chính nhìn nữ chính bằng ánh mắt tình tứ rồi gọi "nương tử", xin đừng hoảng hốt. Hai người rất có thể đang là vợ chồng chứ không phải câu chuyện bất ngờ rẽ sang một thể loại khó giải thích.

Cách xưng hô trong giang hồ, võ lâm​

Nếu một người vừa xuất hiện đã tự xưng "bổn tọa", khả năng cao người này không phải quần chúng đi ngang qua mua rau.

Hoặc là đại boss.

Hoặc là một vị tiền bối cực mạnh.

Hoặc cả hai.

Cách xưng hô trong sư môn​

Trong truyện tiên hiệp, quan hệ sư môn có thể phức tạp đến mức:

Người A gọi người B là sư thúc.

Người B gọi người C là sư tổ.

Người C nhìn trẻ hơn cả hai.

Đừng hỏi tuổi.

Người tu tiên không thích chủ đề đó.

Cách xưng hô lịch sự giữa người xa lạ​

Một số cách tự xưng thường gặp​

Bần tăng, bần đạo là gì?​

Hai cách xưng hô này cũng xuất hiện rất nhiều trong truyện.

"Bần tăng" thường là cách nhà sư tự xưng.

"Bần đạo" thường là cách đạo sĩ tự xưng.

Vì vậy nếu một nhân vật mặc đạo bào, tay cầm phất trần rồi nói:

"Bần đạo bấm ngón tay tính toán.."

Thì khả năng rất cao vài giây sau sẽ có chuyện.

Còn tính đúng hay không thì phụ thuộc nhân vật đó là cao nhân thật hay.. Thầy bói đầu làng.

Một số từ xưng hô thường gặp trong truyện tiên hiệp​

Đến tiên hiệp thì cách xưng hô còn khó hơn cổ trang bình thường, bởi một thanh niên mặt mũi khoảng hai mươi tuổi hoàn toàn có thể được người khác cung kính gọi là "lão tổ".

Hỏi ra mới biết người ta đã sống 3.000 năm.

Trẻ lâu đúng là lợi thế.

Những cách gọi phụ nữ thường gặp​

Những cách gọi nam giới thường gặp​

Xưng hô trong cổ trang không phải lúc nào cũng giống lịch sử​

Một điều khá quan trọng là không nên xem tất cả cách xưng hô trong truyện cổ trang Trung Quốc như một bộ quy tắc lịch sử tuyệt đối.

Trung Quốc có lịch sử kéo dài hàng nghìn năm với rất nhiều triều đại như Tần, Hán, Đường, Tống, Minh, Thanh.. Mỗi thời kỳ có hệ thống chức tước, lễ nghi và cách dùng từ khác nhau.

Ngoài ra, truyện võ hiệp, ngôn tình cổ đại, cung đấu, huyền huyễn và tiên hiệp còn sáng tạo hoặc phổ biến thêm nhiều kiểu xưng hô để nhân vật nghe có vẻ quyền lực, cổ kính và đúng chất "đại boss".

Vì vậy, nếu đang viết truyện lấy bối cảnh lịch sử có thật, nên tìm hiểu riêng về triều đại đó.

Còn nếu chỉ đọc truyện giải trí thì nhớ được vài từ cơ bản như "trẫm", "bản cung", "bổn vương", "thần", "nô tỳ", "tại hạ", "các hạ", "sư huynh", "sư muội".. Là đã đủ sống sót qua phần lớn thế giới cổ trang rồi.

Ít nhất bạn sẽ không còn gặp tình trạng đọc đến chương 200 mới phát hiện người mình tưởng là anh trai nữ chính thực ra là.. Sư huynh của biểu ca bên ngoại nhà chồng nàng nữa.

100 cách xưng hô trong truyện cổ trang Trung Quốc​

Nếu thường xuyên đọc truyện cổ trang Trung Quốc, chắc hẳn bạn từng gặp cảnh nhân vật vừa xuất hiện đã "bổn vương", "bản cung", "tại hạ", "các hạ", "bần tăng", "đạo hữu".. Bay đầy màn hình. Nhân vật thì chưa nhớ nổi mặt, nhưng cách xưng hô đã đủ khiến người đọc phải âm thầm dựng một cái gia phả trong đầu.

Dưới đây là 100 từ và cụm từ xưng hô thường gặp trong truyện cổ trang, võ hiệp, cung đấu và tiên hiệp Trung Quốc, kèm chữ Hán, phiên âm Pinyin và ý nghĩa tiếng Việt.

Cần lưu ý rằng đây là cách dùng phổ biến trong văn học, phim ảnh và truyện mạng. Một số danh xưng chỉ phổ biến ở một số thời kỳ, một số khác được tiểu thuyết cổ trang hiện đại sử dụng rộng hơn thực tế lịch sử. Vì thế, đừng thấy nhân vật đời Đường nói giống nhân vật đời Thanh rồi kết luận người xưa dùng chung một "bộ từ điển xưng hô" nhé.

Hoàng đế và hoàng tộc​

Trong truyện ngôn tình cổ đại, nhân vật mở miệng câu đầu tiên đã "bổn vương" thì thường không phải người qua đường. Khả năng khá cao anh ta là nam chính, nam phụ hoặc người sắp khiến cả kinh thành mất ngủ.

Hậu cung và hoàng thất​

Trong truyện cung đấu, lúc nữ chính còn nói "thần thiếp" thì có thể vẫn khá hiền. Đến ngày nàng bình thản nói "bản cung" thì hội phản diện nên bắt đầu kiểm tra xem mình còn bao nhiêu tập để sống.

Quan lại, thái giám và người hầu​

Câu "Nô tài đáng chết!" xuất hiện nhiều đến mức nếu nhân vật thật sự chết mỗi lần nói câu này thì hoàng cung chắc tuyển người không kịp.

Xưng hô trong gia đình​

Ngoài ra còn vô số cách gọi họ hàng như cữu cữu, di mẫu, biểu ca, biểu muội, đường huynh, đường tỷ.. Nếu đọc truyện gia đấu mà nhân vật đông hơn đội hình một câu lạc bộ bóng đá thì vẽ sơ đồ gia đình là quyết định hoàn toàn hợp lý.

Vợ chồng và tình cảm​

Đặc biệt, "nương tử" không phải là "mẹ". Nếu nam chính ôm nữ chính rồi gọi một tiếng "nương tử", đó thường là cảnh ngọt ngào chứ chưa đến mức khiến độc giả phải gọi cảnh sát.

Cách gọi người khác lịch sự​

"Tại hạ xin hỏi vị huynh đài này.." thường là một câu mở đầu khá văn minh.

Sau đó hai bên có thể kết bạn uống rượu.

Cũng có thể rút kiếm đánh nhau.

Giang hồ mà, khó nói trước.

Những cách tự xưng thường gặp​

Một nhân vật tự xưng "lão phu" nhưng gương mặt nhìn chỉ khoảng ba mươi tuổi thì đừng vội bắt lỗi tác giả.

Nếu đây là truyện tiên hiệp, ông chú đó có khi đã sống được tám trăm năm.

Xưng hô trong giang hồ và võ lâm​

Nếu nhân vật vừa xuất hiện đã tự xưng "bổn tọa", khả năng cao đây không phải người bán bánh bao đầu phố.

Ít nhất cũng phải là giáo chủ, tông chủ, cao thủ hoặc boss có nhạc nền riêng.

Xưng hô trong sư môn​

Trong ngôn tình tiên hiệp, "sư huynh" và "sư muội" ban đầu có thể chỉ là quan hệ đồng môn rất trong sáng.

Đến chương 300 thì chưa chắc.

Xưng hô trong Phật giáo, Đạo giáo và tiên hiệp​

"Đạo hữu xin dừng bước!"

Trong truyện tiên hiệp, nghe câu này tốt nhất đừng mừng vì tưởng có người muốn làm quen.

Có khi người ta muốn bán pháp bảo.

Có khi muốn hỏi đường.

Và cũng có khi muốn cướp túi trữ vật của bạn.

Phân biệt một số cách xưng hô dễ nhầm​

"Bệ hạ" là người khác gọi hoàng đế, còn "trẫm" là hoàng đế tự xưng. Vì vậy hoàng đế không bình thường chút nào nếu đứng trước gương rồi tự giới thiệu: "Bệ hạ hôm nay thật đẹp trai".

"Điện hạ" thường dùng để gọi thái tử, hoàng tử, công chúa hoặc người thuộc hoàng thất tùy thời đại và bối cảnh. Không phải cứ thuộc hoàng tộc là có thể gọi bừa "điện hạ".

"Bản cung" và "bổn vương" chủ yếu được độc giả Việt Nam quen thuộc qua phim ảnh và tiểu thuyết. Khi viết truyện lịch sử nghiêm túc, cần kiểm tra cách dùng phù hợp với triều đại cụ thể.

"Tại hạ" là cách tự xưng, còn "các hạ" là cách gọi đối phương. Nói đơn giản:

"Tại hạ Trương Tam, xin hỏi các hạ là ai?"

Nghe rất đúng chất giang hồ.

Còn:

"Các hạ Trương Tam, xin hỏi tại hạ là ai?"

Nghe giống nhân vật vừa bị đánh mất trí nhớ hơn.

"Tiền bối" dùng để gọi người thuộc thế hệ trước hoặc có địa vị, kinh nghiệm cao hơn. Người ở vai dưới có thể tự xưng là "vãn bối".

"Sư phụ" là người dạy mình, trong khi "sư huynh", "sư tỷ", "sư đệ", "sư muội" thường là những người cùng sư môn hoặc cùng hệ truyền thừa.

Có nên dùng nguyên cách xưng hô Trung Quốc khi dịch truyện?​

Điều này tùy phong cách bản dịch.

Các từ đã rất quen với độc giả Việt Nam như phụ hoàng, mẫu hậu, hoàng huynh, bản cung, bổn vương, thần thiếp, vi thần, công tử, cô nương, tại hạ, các hạ, sư huynh, sư muội, đạo hữu.. Có thể giữ lại để tạo không khí cổ trang.

Tuy nhiên, không nên nhồi quá nhiều từ Hán Việt chỉ để câu văn nghe "cổ". Một câu nhân vật bình thường chỉ muốn hỏi:

"Bạn ăn cơm chưa?"

Mà dịch thành:

"Các hạ hôm nay đã dùng thiện hay chưa?"

Thì người đọc có thể chưa kịp cảm nhận không khí cổ trang đã cảm thấy nhân vật sống hơi.. Mệt.

Quan trọng nhất vẫn là chọn cách xưng hô phù hợp với thân phận, quan hệ và hoàn cảnh của nhân vật.

Hiểu được những cách xưng hô trên sẽ giúp việc đọc truyện cổ trang Trung Quốc dễ dàng hơn rất nhiều. Ít nhất lần sau khi gặp một người tự xưng "bổn tọa", bạn sẽ biết nên gọi họ là tiền bối hay giáo chủ, thay vì vui vẻ tiến tới hỏi:

"Anh ơi, nhà vệ sinh ở đâu?"