Câu 1. Phan Bội Châu sáng tác thơ văn nhằm mục đích gì?

Giải:

Phan Bội Châu không xem văn chương là mục đích của cuộc đời "lập thân tối hạ thị văn chương". Nhưng ông là một chiến sĩ đấu tranh cho độc lập tự do của dân tộc, nhiệm vụ buộc ông phải cầm bút sáng tác văn chương phục vụ cho công cuộc cách mạng. Sẵn có năng khiếu và được gọi giũa từ nhỏ, sẵn nguồn cảm xúc dồi dào xuất phát từ trái tim đa cảm và luôn sôi sục bầu máu nóng, lại thêm sự từng trải và thử thách qua những bước đường cách mạng gập ghềnh, gian lao, Phan Bội Châu đã để lại cho đời nhiều tác phẩm văn chương xuất sắc.

Phan Bội Châu là người khơi dòng chảy cho loại văn chương trữ tình - chính trị, từng được xem như một trong như một trong những mũi tiến công kẻ thù. Về mặt này, ông để lại nhiều bài học quý cho thế hệ nhà văn cách mạng sau này.

Câu 2.

Theo anh chị yếu tố nào đã tạo nên sức lôi cuốn mạnh mẽ của bài thơ Lưu biệt khi xuất dương đối với ngưòi đọc?

Giải:

- Tư thế con người trong bài thơ kì vĩ ngang tầm vũ trụ.

- Lòng yêu nước cháy bỏng và ý thức về lẽ nhục-vinh gắn liền với sự tồn vong của Tổ Quốc.

- Tư tưởng đổi mới táo bạo, đi tiên phong cho thời đại.

- Khí phách ngang tàng, dám đương đầu với mọi thử thách.

- Giọng thơ tâm huyết, sâu lắng mà sục sôi, hào hùng.

Câu 3. Phân tích hình tượng nghệ thuật ở hai câu thơ sau đây:

Muốn vượt biển Đông theo cánh gió

Muôn trùng sóng bạc tiễn ra khơi

Giải:

Bài thơ kết lại trong tư thế và khát vọng buổi lên đường của nhân vật trữ tình. Các hình ảnh ở hai câu thơ này đểu hết sức lớn lao, kì vĩ: Biển Đông, cánh gió, muôn trùng sóng bạc. Tất cả đều như hòa nhập với con người trong tư thế "bay lên" (câu thơ dịch tiễn ra khơi lại quá êm ả, không phù hợp). Hình ảnh kết thúc này thật lãng mạn, hào hùng, con người dường như được chắp đôi cánh thiên thần, bay bổng ở bên trên thực tại tối tăm, khắc nghiệt, vươn ngang tầm vũ trụ bao la. Trong thực tế, đây là một cuộc ra đi bí mật, tiễn đưa chỉ có vài ba đồng chí thân cận nhất, phía trước mới chỉ le loi những tia sáng của khát vọng, ước mơ. Vậy mà con người ra đi tìm đường cứu nước vẫn hăm hở, tự tin và đầy quyết tâm như thế. Hình tượng thật đẹp và giàu chất sử thi.

Câu 4.

Bài thơ Lưu biệt khi xuất dương (xuất dương lưu biệt) của Phan Bội Châu được sáng tác vào năm nào?

A. 1904

B. 1905

C. 1917

D. 1925

Đáp án: B

Câu 5.

Con người Phan Bội Châu khác với con người nam nhi trong văn học trung đại như thế nào?

A. Không lấy chuyện lưu danh thiên cổ làm mục đích tối hậu

B. Thấy rõ trách nhiệm của mình đối với cộng đồng, dân tộc

C. Biết dứt khoát từ bỏ cái học từ chương lúc này đã trở thành gánh nặng

D. Cả A, B và C

Đáp án D

Câu 6.

Các hình ảnh: Càn khôn, non sông, khoảng trăm năm, muôn thuở, bổ Đông, cảnh gió được đưa vào bài thơ có một tác dụng như thế nào?

A. Làm nổi bật nhân vật trữ tình: Tự tin, dám đối thoại cùng trời đất, lịch sử

B. Làm nổi bật sự gian khổ mà nhân vật trữ tình sắp sửa phải đương đầu.

C. Làm nổi bật sự trăn trở về bổn phận trách nhiệm của kẻ làm trai.

D. Làm nổi bật sự dứt khoát từ bỏ cá nhân gánh trách nhiệm đối với non sông đất nước.

Đáp án: C

I. Tìm hiểu chung

1. Tác giả

A) Cuộc đời

- Phan Bội Châu tên là Phan Văn San (1867 – 1940), hiệu Sào Nam, người huyện Nam Đàn, tỉnh Nghệ An, đậu Giải nguyên năm 1900.

- Trước năm 1905, ông hoạt động cách mạng trong nước.

- Từ 1905 đến 1925, ông hoạt động cách mạng ở nước ngoài. Ông lập hội Duy Tân, phong trào Đông Du.

- Năm 1925, ông bị thực dân Pháp bắt cóc, giam lỏng ở Huế cho đến lúc mất.

b) Sự nghiệp sáng tác

- Phan Bội Châu là nhà văn, nhà thơ lớn, khơi nguồn cho loại văn chương trữ tình – chính trị.

- Phan Bội Châu có tư duy nhạy bén và không ngừng đổi mới, tài năng sáng tạo đa dạng, phong phú. Thơ văn của ông là lời tâm huyết chứa chan lòng yêu nước..

- Trong vòng mấy chục năm đầu thế kỉ XX, Phan Bội Châu được xem là cây bút xuất sắc nhất của thơ văn cách mạng.

- Tác phẩm tiêu biểu: Hải ngoại huyết thư, Ngục trung thư, Trùng Quang tâm sử..

2. Bài thơ

A) Hoàn cảnh sáng tác

- Năm 1905, trước lúc lên đường sang Nhật Bản, Phan Bội Châu làm bài thơ này để từ giã bạn bè, đồng chí.

- Hoàn cảnh lịch sử: Tình hình chính trị trong nước đen tối, các phong trào yêu nước thất bại; ảnh hưởng của tư tưởng dân chủ tư sản từ nước ngoài tràn vào.

b) Chủ đề

- Bài thơ thể hiện quyết tâm ra đi tìm đường cứu nước, thực hiện lí tưởng cao cả vì dân vì nước của Phan Bội Châu.

c) Bố cục

- Bài thơ viết theo thể thất ngôn bát cú Đường luật gồm bốn phần: Đề, thực, luận, kết.

II. Đọc – hiểu văn bản

1. Hai câu đề: Quan niệm mới về chí làm trai và tầm vóc của con người trong vũ trụ

"Làm trai phải lạ ở trên đời,

Há để càn khôn tự chuyển dời"

- Câu thơ đầu bộc lộ quan niệm mới về "chí làm trai".

• "Lạ" : Điều kì lạ, việc lạ, sự nghiệp phi thường.

• Chí làm trai phải gắn với sự nghiệp cứu nước giải phóng quê hương: Tư tưởng tiến bộ của Phan Bội Châu.

- Câu thơ thứ hai khẳng định một lẽ sống đẹp:

• Câu nghi vấn nhưng mang ý nghĩa khẳng định: Phải sống cho phi thường chứ không thụ động, xoay chuyển tình thế, quyết định thời cuộc, thực hiện khát vọng lớn lao. Tư thế, tầm vóc của con người trong vũ trụ.

• Chí làm trai vốn là một lí tưởng nhân sinh trong thời đại phong kiến: Đã là trang nam nhi thì phải tạo dựng sự nghiệp phi thường để lưu danh thiên cổ.

- -> Giọng thơ rắn rỏi thể hiện ý tưởng táo bạo, một quyết tâm cao và niềm tự hào của đấng nam nhi.

2. Hai câu thực: Khẳng định ý thức trách nhiệm của cá nhân trước thời cuộc

"Trong khoảng trăm năm cần có tớ,

Sau này muôn thuở, há không ai?"

- Nguyên tác: "Hữu ngã" là "có ta", bản dịch "có tớ" : Sự trẻ trung, hóm hỉnh: Thái độ hăm hở của nhân vật trữ tình ra đi tìm đường cứu nước.

- Câu hỏi tu từ: Niềm tự hào lớn lao và lời giục giã những người có ý chí lớn lao phải biết nắm lấy thời cơ hành động để tự khẳng định mình.

- Nghệ thuật bình đối: "Bách niên"... "

Thiên tải" : Sự tương phản giữa cái vô hạn của lịch sử với cái hữu hạn của đời người.

- -> Giọng thơ đĩnh đạc, rắn rỏi thể hiện một cái "tôi" tích cực, một cái "tôi" trách nhiệm cao cả với khát vọng và quyết tâm cao trong buổi lên đường cứu nước.

3. Hai câu luận: Thái độ quyết liệt trước tình cảnh đất nước

"Non sông đã chết, sống thêm nhục

Hiền thánh còn đâu, học cũng hoài"

- Tác giả nêu hiện tình của đất nước: Ý thức về lẽ vinh nhục gắn với sự tồn vong của đất nước.

• Thủ pháp nhân hóa: "Non sông đã chết" : Giang sơn như một sinh mệnh có linh hồn, hàm ý đất nước mất chủ quyền.

• Cụm từ "sống thêm nhục" : Nỗi nhục khi con người làm chủ trở thành nô lệ.

- Tác giả đề xuất tư tưởng mới mẻ, táo bạo về nền học vấn cũ, với thái độ quyết liệt.

- Câu thơ thứ hai là lời phủ định. Ông đặt sự nghiệp giải phóng lên hàng đầu, kêu gọi thanh niên xếp bút nghiên, cầm lấy gươm, súng giành lại nước nhà và kêu gọi từ bỏ lối học cũ. Tư tưởng mới mẻ này xuất phát từ tinh thần dân tộc, nhiệt huyết cứu nước của Phan Bội Châu.

- -> Nhịp thơ 4/3 và phép đối chuẩn. Thái độ quyết liệt của Phan Bội Châu trước tình cảnh đất nước và những tín điều xưa cũ.

4. Hai câu kết: Khát vọng hành động và tư thế của bậc trượng phu trong buổi lên đường

"Muốn vượt bể Đông theo cánh gió,

Muôn trùng sóng bạc tiễn ra khơi"

- Không gian: Biển Đông rộng lớn có thể sánh với chí lớn của nhà cách mạng. Câu thơ là sự hăm hở của người ra đi qua khát vọng muốn vượt theo cánh gió dài trên biển rộng để thực hiện lí tưởng cách mạng.

- Lối nói nhân hóa: "Sóng bạc tiễn ra khơi" : Trách nhiệm đè nặng trên vai nhưng tâm hồn thanh thản, thả sức cho ước mơ bay cao, bay xa.

- -> Hai câu thơ thể hiện quyết tâm cao trong buổi lên đường thực hiện ý chí lớn lao làm nên nghiệp lớn.

III. Tổng kết

1. Nghệ thuật

- Thể thơ thất ngôn bát cú, luật bằng truyền đạt trọn vẹn hoài bão, khát vọng của con người có chí lớn Phan Bội Châu.

- Bài thơ mang một giọng điệu rất riêng: Hăm hở, đầy nhiệt huyết.

- Ngôn ngữ thơ khoáng đạt, có sức lay động mạnh mẽ.

- Hình ảnh thơ kì vĩ sánh ngang tầm vũ trụ..

2. Nội dung

- Bài thơ chứa đựng nội dung tư tưởng lớn lao: Làm trai phải "xoay chuyển vũ trụ" và có trách nhiệm với non sông đất nước. Qua đây ta thấy được lòng yêu nước mãnh liệt và chí làm trai hăm hở nhiệt tình của Phan Bội Châu.

- "Lưu biệt khi xuất dương" là một tác phẩm có giá trị giáo dục to lớn đối với thanh niên nhiều thế hệ.