Lời ngỏ từ tác giả: Chào cả nhà. Sau nhiều màn thương lượng bất thành với công nghệ thì chiếc điện thoại của mình đã chính thức tuyên bố tuyệt giao với việc chèn ảnh luôn rồi ạ. Nhưng mọi người cứ yên tâm nhé, hình ảnh có thể thiếu chứ văn phong và sự chân thành thì mình hứa sẽ luôn đong đầy. Bài viết hôm nay về Thần thoại Aztec sẽ đưa chúng ta đến với một thế giới hoàng kim nhưng cũng rùng rợn bậc nhất lịch sử. Rất mong cả nhà cùng mở rộng trí tưởng tượng, để từng câu chữ vẽ nên thế giới huy hoàng và đẫm máu ấy trong tâm trí các bạn nhé!

Có những nền văn minh nhìn lên bầu trời và cảm ơn mặt trời vì đã mọc lên mỗi sáng. Và có một nền văn minh, mọc lên giữa lòng vùng Trung Mỹ rực nắng và đầy núi lửa, nhìn lên bầu trời và sợ hãi rằng mặt trời có thể không mọc lên ngày mai.

Nỗi sợ hãi đó không phải là sự mê tín đơn giản hay sự điên rồ tập thể. Đó là kết quả của một triết học vũ trụ hoàn chỉnh và nhất quán đến mức đáng kinh ngạc, một thế giới quan được xây dựng từ hàng trăm năm quan sát thiên văn học tinh xảo, từ những hiểu biết về chu kỳ thời gian đủ chính xác để tính toán lịch pháp với độ chính xác cao hơn lịch Julius của người La Mã. Người Aztec biết rất nhiều về vũ trụ. Và chính bởi vì họ biết, họ sợ.

Bởi vì những gì họ biết cho họ thấy rằng thế giới đã bị hủy diệt bốn lần trước đây. Và thế giới thứ năm, thế giới đang tồn tại lúc này, không được đảm bảo sẽ tiếp tục tồn tại ngày mai nếu không có sự can thiệp của con người.

Bốn kỷ nguyên đã chết và vết thương của vũ trụ:

Trong vũ trụ quan Aztec, thế giới không bắt đầu một lần và tồn tại mãi mãi. Nó bắt đầu nhiều lần, và mỗi lần bắt đầu đều kết thúc bằng sự hủy diệt hoàn toàn.

Kỷ nguyên đầu tiên, Mặt Trời Báo Đốm Nahui Ocelotl, là kỷ nguyên của những người khổng lồ sống trên mảnh đất còn chưa ổn định, ăn những hạt sồi và sống trong một thế giới chưa hoàn chỉnh. Kỷ nguyên đó kết thúc khi những con báo đốm khổng lồ từ bóng tối lao ra xé toạc mọi thứ, nuốt chửng cả những người khổng lồ lẫn mặt trời chiếu sáng cho họ.

Kỷ nguyên thứ hai, Mặt Trời Gió Nahui Ehecatl, bị xóa sổ bởi những cơn cuồng phong mạnh đến mức không có gì trụ vững được. Con người biến thành khỉ và leo lên cây để thoát khỏi cơn gió, nhưng mặt trời thì không thể thoát, bị thổi tắt trong bóng tối.

Kỷ nguyên thứ ba, Mặt Trời Mưa Lửa Nahui Quiahuitl, bị thiêu rụi khi bầu trời đổ xuống không phải nước mà là lửa, những giọt lửa nóng chảy rơi từ trên cao xuống như mưa, biến mặt đất thành địa ngục và con người thành tro.

Kỷ nguyên thứ tư, Mặt Trời Nước Nahui Atl, chìm trong đại hồng thủy kéo dài nhiều ngày cho đến khi không có mảnh đất nào còn nhô lên mặt nước. Con người biến thành cá trong lòng đại dương mênh mang.

Và sau đó, chỉ còn lại bóng tối.

Không có ánh sáng. Không có hơi ấm. Không có chuyển động. Vũ trụ đứng trong trạng thái giữa cái chết và sự tái sinh, lạnh và im lặng như ngọn nến vừa tắt vẫn còn mang mùi khói trong không khí.

Đây là trạng thái mà các vị thần phải giải quyết. Và cách họ giải quyết nó đã định hình toàn bộ văn minh Aztec trong hàng thế kỷ.

Teotihuacan và bàn thờ lửa của sự sinh tử:

Các vị thần tụ họp tại Teotihuacan, thành phố của những người được biến thành thần, một trong những nơi thánh địa linh thiêng nhất của thế giới Trung Mỹ cổ đại, nơi mà ngay cả ngàn năm sau khi nó sụp đổ, người Aztec vẫn tin rằng đó là nơi vũ trụ được hồi sinh. Những đường phố của Teotihuacan được xây dựng theo hướng của các chòm sao. Những kim tự tháp của nó được thiết kế để bắt ánh sáng mặt trời vào những thời điểm thiên văn cụ thể. Toàn bộ thành phố là một thiết bị thiên văn học khổng lồ, một điểm kết nối giữa thế giới con người và thế giới thần linh.

Giữa trung tâm Teotihuacan, các vị thần đốt lên một đống lửa khổng lồ. Hãy thử hình dung ngọn lửa đó trong đêm tối hoàn toàn của một vũ trụ không có mặt trời: Ánh sáng của nó là thứ ánh sáng duy nhất trong toàn bộ sự tồn tại, đủ sáng để các vị thần nhìn thấy nhau nhưng không đủ để soi sáng cái bóng tối vô tận xung quanh.

Và các vị thần đặt ra điều kiện: Ai dám nhảy vào ngọn lửa đó sẽ trở thành mặt trời mới.

Tecuciztecatl, vị thần giàu có và kiêu ngạo, bước lên đầu tiên. Ngài được bọc trong những thứ quý giá nhất: Lông chim quý hiếm màu sáng, những đồ vật bằng san hô và vàng bạc. Ngài chạy về phía ngọn lửa, nhưng sức nóng dữ dội của nó đẩy ngài lui lại. Ngài thử lần thứ hai. Rồi lần thứ ba. Bốn lần ngài cố gắng và bốn lần ngọn lửa đẩy ngài lui lại, không phải vì ngài không dũng cảm mà vì có thứ gì đó trong cách ngài tiếp cận không phù hợp với thứ ngọn lửa đó đang tìm kiếm.

Rồi Nanahuatzin bước lên.

Nanahuatzin là vị thần của sự nghèo khổ và bệnh tật. Cơ thể ngài không được bọc trong vàng hay lông chim quý. Ngài chỉ có những thứ tầm thường nhất: Những cọng cỏ, những chiếc gai xương rồng, những miếng đá vôi. Da ngài phủ đầy vết lở loét, phồng rộp và ghẻ chốc, thứ mà một thần linh kiêu ngạo sẽ che giấu đi bằng mọi cách.

Nanahuatzin không chạy đến ngọn lửa. Ngài bước đến nó. Chậm rãi và chắc chắn, như người đã quyết định từ trước và không còn gì để phân vân. Và khi ngài đến gần đủ để cảm nhận sức nóng rát vào da thịt, ngài không dừng lại. Ngài không co rúm. Ngài không quay đầu.

Ngài bước thẳng vào ngọn lửa.

Thân xác Nanahuatzin bùng cháy. Không phải cháy chậm mà cháy trong một tia sáng bùng phát, thứ ánh sáng chói lòa đến mức các vị thần phải nhắm mắt lại. Và khi họ mở mắt, phía đông rực sáng. Từ trong ngọn lửa của sự hiến tế hoàn toàn tự nguyện đó, mặt trời thứ năm bay vút lên bầu trời.

Tecuciztecatl, đã vượt qua nỗi sợ sau khi thấy Nanahuatzin nhảy vào, cũng lao vào ngọn lửa và trở thành mặt trăng. Nhưng một vị thần nhìn thấy hai vật thể sáng ngang nhau trên bầu trời liền dùng một con thỏ đập vào mặt trăng, làm ánh sáng của nó mờ đi, và đó là lý do mặt trăng không bao giờ sáng bằng mặt trời.

Đây là khoảnh khắc đẹp và sâu sắc nhất trong thần thoại Aztec: Sự dũng cảm thực sự không đến từ vẻ ngoài hào nhoáng hay từ sự giàu có mà đến từ thứ bên trong, từ thứ không thể mua được hay không thể khoác lên người như trang sức. Nanahuatzin, người nghèo khổ và bệnh tật nhất trong số các vị thần, đã trở thành mặt trời vì ngài mang điều mà ngọn lửa đang tìm kiếm: Sự hiến dâng hoàn toàn không do dự.

Máu và sự sinh tồn của vũ trụ:

Nhưng mặt trời mới vừa ra đời đã gặp vấn đề.

Nó không di chuyển.

Treo lơ lửng trên bầu trời, tỏa ra sức nóng thiêu đốt không di chuyển theo hướng nào, mặt trời mới đứng yên như một hòn đá nóng khổng lồ treo giữa không trung. Nếu không có sự chuyển động, sẽ không có ngày và đêm. Sẽ không có chu kỳ. Sẽ không có sự sống vì sự sống đòi hỏi sự thay đổi.

Các vị thần hiểu rằng mặt trời cần năng lượng để di chuyển, loại năng lượng không thể tạo ra từ không khí hay từ nước hay từ bất cứ thứ gì vô tri. Loại năng lượng duy nhất đủ mạnh để giữ mặt trời di chuyển qua bầu trời mỗi ngày và chiến đấu với bóng tối mỗi đêm là thứ năng lượng của sự sống đang được trao ra.

Và các vị thần làm điều mà câu chuyện này đòi hỏi: Họ tự cắt đứt cổ họng của mình, để dòng máu thần thánh chảy ra như những dòng sông đỏ, tưới vào không khí và cung cấp năng lượng đầu tiên cho mặt trời mới. Máu của thần linh, đổ ra để đổi lấy sự chuyển động của ánh sáng.

Mặt trời bắt đầu di chuyển.

Và từ khoảnh khắc đó, trong tâm thức người Aztec, một khế ước được ký kết giữa nhân loại và vũ trụ. Nếu thần linh đã trả giá bằng máu của chính mình để vũ trụ tồn tại, thì con người phải tiếp tục trả món nợ đó. Không phải vì thần linh tàn nhẫn đòi hỏi. Mà vì đó là bản chất của sự cân bằng: Thứ được trao ra phải được hoàn lại, thứ được tiêu dùng phải được bù đắp.

Người Aztec nhìn vào mặt trời mọc mỗi sáng và thấy không phải là sự kiện tự nhiên tất yếu. Họ thấy một kết quả, thứ kết quả của những nghi lễ đêm qua, của những lời cầu nguyện, của những thứ được dâng hiến. Và nếu một ngày những dâng hiến đó không đủ, mặt trời sẽ không có đủ sức mạnh để đánh bại những con quái thú của bóng tối đang chờ đợi trong đêm. Mặt trời sẽ không mọc lên. Và kỷ nguyên thứ năm sẽ kết thúc như bốn kỷ nguyên trước đó đã kết thúc.

Đó không phải là sự điên rồ. Đó là nỗi sợ hãi hợp lý của những người tin rằng họ hiểu cơ chế vận hành của vũ trụ và đang cố gắng duy trì nó bằng mọi thứ họ có.

Huitzilopochtli và kim tự tháp đẫm máu:

Huitzilopochtli, thần chiến tranh và mặt trời, là thần linh trung tâm trong hệ thống hiến tế của người Aztec. Tên ngài có nghĩa là "Chim ruồi tay trái", và như con chim ruồi đập cánh nhanh đến mức mắt người không thể thấy, Huitzilopochtli di chuyển qua bầu trời với một tốc độ mà chỉ máu mới có thể duy trì được.

Hãy hình dung Đền Templo Mayor ở trung tâm Tenochtitlan, thủ đô Aztec được xây dựng trên hồ nước với những con đường nổi dẫn đến đất liền. Từ xa, kim tự tháp đôi cao đến mức đỉnh của nó biến mất trong những đám mây thấp vào những buổi chiều ẩm ướt. Bậc thang dẫn lên đỉnh dốc đến mức người leo phải nghiêng người về phía trước, và khi đứng trên đỉnh nhìn xuống, thành phố bên dưới trông như một bức tranh thu nhỏ trải dài đến tận đường chân trời.

Trên đỉnh kim tự tháp đó, dưới ánh nắng chói chang của vùng Trung Mỹ, những nghi lễ hiến tế diễn ra.

Phiến đá hiến tế được đặt ở vị trí trung tâm, cong lên ở giữa để khi nạn nhân bị đè xuống, ngực họ được nâng lên cao nhất có thể. Những thầy tế lễ mặc áo choàng màu đen của thần chết, tóc họ dính bết lại bởi máu đã khô từ nhiều lễ hiến tế trước, đứng ở mỗi vị trí được phân công.

Lưỡi dao làm từ đá obsidian, thứ đá núi lửa đen bóng sắc đến mức có thể cắt đứt một sợi tóc khi thả xuống lưỡi dao, được nâng lên. Trong một cử chỉ nhanh và dứt khoát được thực hiện hàng trăm hàng nghìn lần đến mức trở thành một kỹ năng được truyền dạy và hoàn thiện qua nhiều thế hệ, lồng ngực mở ra.

Và quả tim, vẫn còn đập, được nâng lên hướng về phía mặt trời.

Người Aztec gọi những người được hiến tế là ixiptla, đại diện của thần linh. Không phải là nạn nhân theo nghĩa thông thường. Họ được hiểu là những người mang vinh dự đặc biệt, những người được chọn để trực tiếp cung cấp năng lượng cho mặt trời, để đảm bảo rằng ngày hôm sau ánh sáng sẽ tiếp tục chiếu sáng cho những người ở lại.

Điều đó không làm cho những nghi lễ đó ít đau đớn hơn hay ít bi thảm hơn. Nhưng nó giải thích tại sao chúng không phải là sự tàn ác vô nghĩa. Trong logic nội tại của thế giới quan Aztec, đây là thứ cần thiết nhất, thứ thiêng liêng nhất, thứ mà không có nó thì tất cả mọi thứ khác sẽ không tồn tại.

Quetzalcoatl và thần trí tuệ giữa bóng tối:

Nhưng thần thoại Aztec không chỉ là máu và bóng tối. Trong cùng hệ thống tư tưởng đó, còn có một hình tượng rực rỡ và đẹp đẽ đến mức tương phản hoàn toàn với những nghi lễ hiến tế: Quetzalcoatl, thần Rắn Lông Vũ.

Hãy hình dung vẻ ngoài của Quetzalcoatl như thứ không thể tồn tại trong thế giới tự nhiên nhưng lại tồn tại hoàn hảo trong thế giới thần linh: Thân mình uốn lượn của một con rắn khổng lồ, da phủ những vảy xanh biếc như đá ngọc, và từ thân mình đó mọc ra những chiếc lông chim Quetzal, loài chim quý hiếm nhất của Trung Mỹ với những chiếc lông đuôi dài đến ba mươi phân màu xanh lam ngọc lấp lánh như ánh sáng khi ánh nắng chạm vào chúng.

Con rắn bay được vì nó có lông chim. Thứ bò sát gắn liền với mặt đất đã vươn lên trời vì được ban cho thứ của loài biết bay. Đó là hình ảnh của sự kết hợp không tưởng, và nó chứa đựng triết học sâu sắc: Những thứ tưởng chừng đối lập, đất và trời, vật chất và tinh thần, thứ ở dưới và thứ ở trên, có thể hợp nhất thành một thực thể vừa thuộc về cả hai.

Quetzalcoatl là vị thần của tri thức, của nghệ thuật, của nông nghiệp và của gió. Ngài dạy con người cách trồng ngô, cây lương thực thiêng liêng nhất của người Trung Mỹ cổ đại. Ngài dạy họ cách quan sát những ngôi sao và tính toán thời gian để biết khi nào nên gieo hạt và khi nào nên thu hoạch. Ngài dạy họ nghệ thuật dệt và nghề thủ công và những bí mật của y học.

Đối lập hoàn toàn với Quetzalcoatl là Tezcatlipoca, thần của bóng đêm và của tấm gương khói đen. Nếu Quetzalcoatl là ánh sáng của trí tuệ và sự sáng tạo, Tezcatlipoca là bóng tối của ma thuật đen và sự lừa gạt. Tấm gương khói của Tezcatlipoca có thể phản chiếu bất cứ điều gì đang xảy ra ở bất cứ nơi nào, và những gì nó phản chiếu thường là những thứ con người không muốn thấy về chính mình.

Cuộc đối đầu giữa hai thần đó không phải là cuộc chiến đơn giản giữa thiện và ác. Đó là sự căng thẳng vĩnh hằng giữa ánh sáng và bóng tối, giữa sự sáng tạo và sự hủy diệt, giữa trí tuệ và bản năng tối tăm. Cả hai đều cần thiết trong cái vũ trụ quan của người Aztec, vì một thế giới chỉ có ánh sáng mà không có bóng tối sẽ không có chiều sâu, và một thế giới chỉ có bóng tối mà không có ánh sáng sẽ không có hình dạng.

Lời tiên tri và sự sụp đổ của đế chế:

Câu chuyện về sự sụp đổ của đế chế Aztec là một trong những bi kịch lịch sử đau đớn nhất và kỳ lạ nhất mà thần thoại và lịch sử giao thoa với nhau.

Theo truyền thuyết, Quetzalcoatl đã bị Tezcatlipoca lừa gạt và làm nhục, buộc phải rời bỏ thành phố thiêng Tula trong nỗi tủi nhục. Ngài đi về phía đông, về phía biển, và khi đứng trước mặt đại dương mênh mang, ngài đã biến mất vào đó trên một chiếc bè làm từ những con rắn. Nhưng trước khi đi, ngài để lại một lời tiên tri: Vào năm Ce Acatl, năm của Cây Sậy Một, ngài sẽ quay trở lại từ phương đông để đòi lại những gì thuộc về mình.

Năm 1519 theo lịch châu Âu trùng với năm Ce Acatl trong lịch Aztec. Và từ phía đông, từ đại dương mà Quetzalcoatl đã đi vào, những con thuyền lạ xuất hiện chở những người mang áo giáp sáng loáng, cưỡi trên những con vật khổng lồ mà người Aztec chưa bao giờ thấy, mang theo những vũ khí tạo ra sấm sét và khói.

Hoàng đế Moctezuma II, người cai trị đế chế Aztec ở đỉnh cao quyền lực của nó, đứng trước lựa chọn không thể giải quyết được: Đây là những kẻ xâm lược thông thường, hay đây là Quetzalcoatl đang trở về?

Quyết định do dự, lựa chọn tiếp đón thay vì kháng cự ngay lập tức, mở rộng cánh cổng kinh thành thay vì đóng lại, đã dẫn đến hậu quả mà lịch sử ghi lại. Hernan Cortes và đạo quân Tây Ban Nha nhỏ bé của ông, được hỗ trợ bởi những bộ lạc thù địch với người Aztec đã chờ đợi cơ hội này, đã chinh phục một đế chế hùng mạnh bằng một tốc độ mà cho đến nay vẫn làm các nhà sử học kinh ngạc.

Không phải bởi vì người Aztec yếu. Mà bởi vì họ tin.

Và niềm tin đó, được sinh ra từ hàng trăm năm thần thoại và nghi lễ và thế giới quan về một vũ trụ luôn chênh vênh bên bờ vực diệt vong, đã trở thành thứ họ không thể vượt qua được trong khoảnh khắc quyết định nhất của lịch sử.

Lời kết và một câu hỏi để lại:

Đứng trước những tàn tích của Templo Mayor ở Mexico City ngày nay, người đọc có thể cảm nhận được thứ gì đó vẫn còn hiện diện trong những khối đá đã hàng trăm năm chịu đựng mưa nắng của vùng nhiệt đới. Không phải sự kinh hoàng, dù sự kinh hoàng có ở đó. Không phải sự lên án, dù lịch sử có đặt ra những câu hỏi đạo đức không thể tránh được.

Mà là một thứ gì đó giống như sự kính trọng trước cái quy mô của niềm tin. Trước thực tế rằng ở đây từng có một nền văn minh hiểu chính xác mình đang làm gì và tại sao, một nền văn minh xây dựng những kim tự tháp đúng theo hướng của các chòm sao và tính toán lịch pháp với độ chính xác đáng kinh ngạc và sáng tạo ra những hệ thống canh tác nổi trên hồ nước đủ nuôi sống hàng trăm nghìn người, và đồng thời tin với tất cả sự thành thật của mình rằng máu của con người là thứ giữ cho mặt trời tiếp tục mọc lên mỗi sáng.

Và câu hỏi mà những gì còn lại của đế chế Aztec đặt ra cho người đứng nhìn nó ngàn năm sau, là câu hỏi không có đáp án dứt khoát: Ranh giới giữa niềm tin thiêng liêng và sự tàn ác bản năng nằm ở đâu, và ai có quyền vẽ ra ranh giới đó, khi chính những người vẽ ra ranh giới đó cũng đang hành động từ những niềm tin của riêng mình mà họ tin là đúng đắn với cùng mức độ chắc chắn như người Aztec tin vào máu và mặt trời?