28
0
Tớ từng nghĩ lời nói chỉ là thứ nhẹ như gió. Nói xong rồi thôi. Ai ngờ có những câu chữ khi thốt ra, dù mang danh "hư cấu", vẫn có thể ở lại rất lâu, len lỏi vào suy nghĩ người khác và âm thầm thay đổi cách họ nhìn một con người. Trò Ảo Thuật Của Ngôn Từ của Rewrite khiến tớ giật mình theo cách đó.
Không phải vì truyện có cú ngoặt quá sốc hay bi kịch quá dữ dội. Điều khiến tớ ám ảnh lại là một thứ tưởng như bình thường "cách chúng ta kể chuyện". Chỉ cần chọn nhấn vào một chi tiết, lờ đi một bối cảnh, thêm vào một chút suy diễn khéo léo.. Thế là đủ để dựng nên một "sự thật" mới. Một sự thật nghe rất hợp lý. Rất thuyết phục. Và đôi khi rất nguy hiểm.
Đọc đến ý niệm "70% sự thật 30% nọc độc", tớ thực sự rùng mình. Vì tớ nhận ra, thứ làm người ta chao đảo không phải là lời nói dối hoàn toàn, mà chính là lời nói dối được pha trộn quá khéo trong sự thật.
Câu chuyện diễn ra trong một không gian rất quen: Quán cà phê sách giữa một chiều mưa Hà Nội. Ba người bạn, Huy, Cường và Phong ngồi trò chuyện. Mọi thứ bắt đầu từ một tình huống tưởng chừng nhỏ: Hai du khách nước ngoài có những lời lẽ xúc phạm lịch sử Việt Nam. Từ sự khó chịu ban đầu, cuộc trò chuyện dần biến thành một cuộc tranh luận căng thẳng về văn chương, về hư cấu và về trách nhiệm của người viết.
Cường cho rằng văn chương là hư cấu, mà đã là hư cấu thì không thể bắt nó chịu trách nhiệm cho cách người khác diễn giải hay sử dụng. Với anh, nghệ thuật có quyền tự do tuyệt đối. Huy thì không đồng tình. Anh tin rằng ngôn từ không hề vô tội. Một câu chuyện, dù được gắn mác "fiction 100%", vẫn có thể định hình nhận thức, gieo mầm định kiến, thậm chí bóp méo lịch sử trong tâm trí người đọc.
Để chứng minh quan điểm của mình, Huy làm một việc táo bạo: Anh dựng nên một câu chuyện về Cường. Một câu chuyện không hoàn toàn bịa đặt. Nó có những mảnh ghép sự thật, những chi tiết có thật trong đời Cường. Nhưng xen vào đó là những suy diễn, những liên tưởng đầy ác ý. Chỉ cần thêm một chút "gia vị", một chút dẫn dắt khéo léo, câu chuyện ấy đủ khiến người nghe nhìn Cường bằng ánh mắt khác.
Khoảnh khắc Cường nổi giận, cảm thấy danh dự mình bị xúc phạm, chính là lúc Huy nhẹ nhàng lật bài. Anh không đánh Cường, không mạt sát. Anh chỉ chỉ ra: "Tớ chỉ kể một câu chuyện thôi mà." Và nếu Cường tin rằng văn chương vô can, vậy thì anh đang giận vì điều gì?
Tớ nghĩ đây là đoạn mạnh nhất của tác phẩm. Không phải vì nó kịch tính, mà vì nó chạm vào một nỗi sợ rất thật: Bị hiểu sai. Bị nhìn bằng một ánh mắt đã bị "định hướng". Bị đóng khung bởi một câu chuyện mình không kiểm soát được.
Tớ đặc biệt ấn tượng với cách tác giả sử dụng hình ảnh vết ố trên cuốn Mãi mãi tuổi 20. Huy cố lau, dù biết vết ấy khó mà biến mất hoàn toàn. Chi tiết này với tớ rất đẹp. Nó như một ẩn dụ cho danh dự, cho ký ức, cho sự thật. Khi đã bị pha trộn với "30% nọc độc", rất khó để trở về trạng thái nguyên vẹn. Tớ thích những chi tiết như vậy – nhỏ nhưng giàu sức gợi.
Câu chuyện còn khéo léo gợi nhắc tới bộ phim The Hunt – nơi một lời nói dối nhỏ có thể hủy hoại cả cuộc đời một con người. Việc liên hệ này theo tớ là một lựa chọn thông minh. Nó mở rộng vấn đề từ phạm vi cá nhân sang phạm vi xã hội. Không ai cần ra tay bạo lực. Chỉ cần sự nghi ngờ lan truyền. Chỉ cần cộng đồng quay lưng. Và thế là đủ.
Tớ cũng rất thích cách tác phẩm kết lại bằng hình ảnh nhóm học sinh nói đùa câu "Dọt lẹ sang Cali". Một câu nói nghe qua tưởng vô hại, thậm chí hài hước. Nhưng đặt trong bối cảnh câu chuyện, nó trở thành minh chứng rằng những gì được gieo bằng ngôn từ có thể nảy mầm ở thế hệ sau. Không cần ai ép buộc. Không cần ai hô hào. Chỉ cần một hệ thống câu chuyện được kể đi kể lại.
Điều làm tớ trân trọng tác phẩm này là chủ đề của nó thực sự đáng suy ngẫm. Trong thời đại mà ai cũng có thể viết, đăng, chia sẻ, cắt ghép, "review", "bóc phốt", thì câu hỏi về trách nhiệm của người kể chuyện lại càng cấp thiết. Tớ đồng ý với tinh thần chung của truyện: Ngôn từ không trung tính. Ngay cả việc chọn kể hay không kể điều gì cũng đã là một hành động mang tính đạo đức.
Tuy vậy, nếu nói về cảm nhận một cách công bằng, tớ vẫn thấy tác phẩm còn vài điểm có thể phát triển thêm. Đôi chỗ, lập luận của Huy hơi "đẹp" và sắc bén quá mức, khiến nhân vật này gần như luôn ở thế thượng phong. Cường dù có phản biện, nhưng dần dần bị đẩy vào thế phòng thủ nhiều hơn là đối thoại ngang bằng. Tớ ước gì cuộc tranh luận giữa hai người được đào sâu thêm một chút, để cả hai cùng có những khoảnh khắc thuyết phục lẫn nhau, thay vì một bên dần trở thành người chứng minh, còn bên kia là người bị chứng minh.
Ngoài ra, ở một vài đoạn, tớ cảm thấy tác giả hơi nặng về ý tưởng hơn là cảm xúc. Có những câu thoại mang tính triết luận khá rõ, gần như tuyên ngôn. Điều này không hẳn là xấu, nhưng nếu được "mềm hóa" bằng nhiều chi tiết đời thường hơn, nhiều khoảng lặng hơn, có lẽ câu chuyện sẽ tự nhiên hơn và bớt cảm giác như một bài tranh biện được dàn dựng.
Tuy nhiên, vì đây là một tác phẩm đặt nặng tính chính luận, nên việc nhân vật nói nhiều và tranh luận nhiều cũng là điều dễ hiểu. Và phải công nhận rằng tác giả có khả năng xây dựng tình huống khá chắc tay. Cú "phản đòn" của Huy, dùng chính lập luận của Cường để thử nghiệm trên Cường, là một lựa chọn cấu trúc rất thông minh. Nó khiến câu chuyện không chỉ dừng ở mức tranh luận suông, mà trở thành một trải nghiệm sống động.
Điều tớ thích nhất sau tất cả có lẽ là sự lửng lơ ở đoạn kết. Không có cái ôm hòa giải. Không có lời xin lỗi chính thức. Không có bài học được viết ra rõ ràng. Cường bước vào xe. Huy ở lại. Giữa họ là một khoảng cách mới hình thành. Tớ thích kiểu kết thúc như vậy. Nó tôn trọng người đọc. Nó không ép tớ phải nghĩ theo một hướng duy nhất, mà để tớ tự mang câu hỏi ấy về nhà.
Sau khi gấp lại trang cuối, tớ đã tự hỏi mình: Nếu một ngày nào đó, tớ vô tình kể một câu chuyện về ai đó, thêm thắt chút kịch tính cho hấp dẫn, liệu tớ có đang làm điều tương tự như Huy? Hay như những tác giả mà Huy phê phán? Và nếu tớ tin rằng "chỉ là nói vui thôi mà", liệu đó có phải là một cách tự miễn trừ trách nhiệm?
Với tớ, Trò Ảo Thuật Của Ngôn Từ không phải là một tác phẩm hoàn hảo. Nó còn hơi sắc cạnh, đôi lúc còn non tay trong việc tiết chế cảm xúc và tạo độ tự nhiên cho đối thoại. Nhưng nó có một điều rất đáng quý: Dám chạm vào một vấn đề khó. Dám đặt ra câu hỏi về quyền lực của người viết. Dám cho thấy rằng một câu chuyện có thể cứu rỗi, nhưng cũng có thể làm tổn thương.
Và có lẽ điều khiến tớ nhớ nhất không phải là lập luận nào cụ thể, mà là cảm giác bất an nhẹ nhẹ sau khi đọc xong. Cảm giác rằng từ nay, mỗi khi nghe một câu chuyện "nghe cũng hợp lý đấy", tớ sẽ tự hỏi: Phần nào là sự thật, và phần nào là "30% nọc độc"?
Nếu một tác phẩm có thể khiến tớ cẩn trọng hơn với chính lời nói của mình, thì với tớ, nó đã làm được điều quan trọng nhất rồi.
