[Wall-E]

Cách xưng hô trong truyện cổ trang Trung Quốc​

Đọc truyện cổ trang Trung Quốc mà không nắm được cách xưng hô đôi khi có cảm giác như vừa bước vào một buổi họp gia đình khổng lồ: Người này gọi "hoàng huynh", người kia gọi "vương thúc", bên cạnh lại có "bản cung", "bổn vương", "vi thần", "nô tỳ", "tại hạ".. Đọc thêm vài chương mà nhân vật đông một chút là rất dễ rơi vào cảnh nhớ được ai yêu ai nhưng không nhớ nổi ai phải quỳ trước ai.

Trong truyện cổ trang, cách xưng hô thường thể hiện thân phận, địa vị, tuổi tác, quan hệ gia đình và mức độ thân thiết giữa các nhân vật. Tuy nhiên, nhiều cách gọi quen thuộc hiện nay chịu ảnh hưởng khá lớn từ tiểu thuyết, phim truyền hình, võ hiệp và tiên hiệp, vì vậy không phải triều đại nào trong lịch sử Trung Quốc cũng sử dụng hoàn toàn giống nhau.

Dưới đây là những cách xưng hô thường gặp nhất.

Cách xưng hô của hoàng đế và hoàng tộc​

Cách xưng hô	Ý nghĩa, cách sử dụng
Trẫm	Cách hoàng đế tự xưng, một trong những từ quen thuộc nhất trong truyện cung đình
Quả nhân	Cách tự xưng của quân chủ thời cổ, thường xuất hiện trong những tác phẩm lấy bối cảnh thời kỳ sớm
Bệ hạ	Cách thần dân, quan lại gọi hoàng đế
Hoàng thượng	Cách gọi hoàng đế thường gặp trong phim và tiểu thuyết cổ trang
Thánh thượng	Cách gọi kính trọng dành cho hoàng đế
Thiên tử	Con trời, cách gọi người đứng đầu thiên hạ theo quan niệm quân quyền thời xưa
Bổn vương	Cách một vị vương gia tự xưng trong tiểu thuyết cổ trang
Vương gia	Cách gọi người mang tước Vương
Điện hạ	Cách gọi kính trọng dành cho thái tử, hoàng tử, công chúa hoặc một số thành viên hoàng thất tùy bối cảnh
Thái tử điện hạ	Cách gọi thái tử
Hoàng tử	Con trai của hoàng đế
Hoàng nữ	Con gái của hoàng đế, tuy nhiên trong truyện thường gọi theo tước hiệu công chúa
Công chúa	Con gái hoặc nữ thành viên hoàng tộc được sắc phong
Quận chúa	Tước hiệu dành cho nữ giới hoàng tộc hoặc công thần tùy từng thời kỳ
Hoàng huynh	Hoàng tử, công chúa gọi người anh thuộc hoàng tộc
Hoàng đệ	Cách gọi em trai thuộc hoàng tộc
Hoàng tỷ	Cách gọi chị gái thuộc hoàng tộc
Hoàng muội	Cách gọi em gái thuộc hoàng tộc
Hoàng thúc	Cách gọi người chú thuộc hoàng tộc
Hoàng bá	Cách gọi bác trai thuộc hoàng tộc
Phụ hoàng	Hoàng tử, công chúa gọi cha là hoàng đế
Mẫu hậu	Cách con cái hoàng gia gọi hoàng hậu hoặc mẹ có địa vị tương ứng
Hoàng tổ mẫu	Bà nội thuộc hoàng gia
Hoàng tổ phụ	Ông nội thuộc hoàng gia

Riêng "bổn vương" là kiểu xưng hô xuất hiện dày đặc trong tiểu thuyết. Một vị vương gia lạnh lùng chỉ cần mở miệng: "Bổn vương không cho phép" là nữ chính thường có khoảng 50% khả năng nổi giận và 50% khả năng.. Cuối truyện trở thành vương phi.

Cách xưng hô trong hậu cung​

Cách xưng hô	Ý nghĩa, cách sử dụng
Bản cung	Cách tự xưng thường thấy của hoàng hậu, phi tần hoặc nữ nhân có địa vị cao trong cung ở phim, truyện
Ai gia	Cách tự xưng rất quen thuộc của thái hậu trong hí kịch, phim và tiểu thuyết cổ trang
Thần thiếp	Cách phi tần hoặc người vợ có địa vị thấp hơn tự xưng trước hoàng đế hay phu quân quyền quý trong văn học cổ trang
Thiếp	Cách người phụ nữ tự xưng khi nói với chồng trong một số hoàn cảnh
Tiện thiếp	Cách tự xưng khiêm nhường của phụ nữ
Nô tỳ	Cách cung nữ, nữ hầu tự xưng trước chủ nhân
Nương nương	Cách gọi hoàng hậu, thái hậu hoặc phi tần có địa vị cao
Hoàng hậu nương nương	Cách gọi hoàng hậu
Thái hậu nương nương	Cách gọi thái hậu
Quý phi nương nương	Cách gọi quý phi
Phi tần	Cách gọi chung những người phụ nữ thuộc hậu cung của hoàng đế
Chủ tử	Cách cung nữ, thái giám hoặc người hầu gọi người mình phục vụ
Tiểu chủ	Cách gọi nữ chủ nhân hoặc phi tần trẻ trong một số tác phẩm cung đấu

Trong truyện cung đấu, chỉ cần thấy một nhân vật chuyển từ "thần thiếp" sang "bản cung" là có thể hiểu ngay: Chị ấy đã lên chức, quyền lực tăng mạnh và khả năng có người sắp bị phạt quỳ ngoài sân cũng tăng theo.

Cách xưng hô của quan lại trong triều đình​

Cách xưng hô	Ý nghĩa, cách sử dụng
Thần	Quan lại tự xưng trước hoàng đế
Vi thần	Cách quan lại tự xưng khiêm nhường trước hoàng đế
Hạ quan	Quan chức cấp thấp tự xưng trước người có chức vị cao hơn
Bản quan	Quan lại tự xưng khi nói với người dưới quyền, thường gặp trong tiểu thuyết
Đại nhân	Cách gọi kính trọng dành cho quan lại
Tướng quân	Cách gọi người giữ chức vụ quân sự
Đại tướng quân	Danh xưng dành cho võ quan cấp cao
Thừa tướng	Chức quan đứng đầu hoặc thuộc nhóm cao nhất trong bộ máy triều đình tùy thời đại
Đại nhân minh giám	Câu thường dùng khi cầu xin quan xét xử công bằng
Hạ thần	Cách tự xưng khiêm nhường của bề tôi trong một số tác phẩm

Ví dụ kinh điển:

"Vi thần có việc muốn tâu."

Nghe rất trang nghiêm.

Còn nếu câu sau là:

"Vi thần muốn xin bệ hạ ban hôn."

Thì xin chúc mừng, drama tình cảm chính thức bắt đầu.

Cách xưng hô của thái giám, cung nữ và người hầu​

Cách xưng hô	Ý nghĩa, cách sử dụng
Nô tài	Người hầu, thái giám hoặc thuộc hạ tự xưng trước chủ nhân trong một số bối cảnh
Nô tỳ	Nữ hầu, cung nữ tự xưng
Tiểu nhân	Người có địa vị thấp tự xưng trước người quyền thế
Tiểu đích	Kiểu tự xưng khiêm nhường của người hầu, dân thường trong một số bản dịch truyện
Lão nô	Người hầu lớn tuổi tự xưng
Chủ tử	Người hầu gọi chủ nhân
Công công	Cách gọi thái giám, đặc biệt là thái giám có tuổi hoặc địa vị
Tổng quản	Người quản lý thái giám, cung nữ hoặc một phủ đệ
Ma ma	Cách gọi phụ nữ trung niên hoặc lớn tuổi làm việc trong cung, phủ
Nha hoàn	Người hầu gái
Tiểu tư	Người hầu nam trẻ tuổi

"Nô tài đáng chết!" cũng là một câu rất phổ biến.

Nhưng yên tâm, phần lớn thời gian nhân vật nói câu này vẫn sống khỏe để tiếp tục xuất hiện ở chương sau.

Cách xưng hô trong gia đình​

Cách xưng hô	Ý nghĩa
Phụ thân	Cha
Mẫu thân	Mẹ
Cha / Nương	Cách gọi cha mẹ thân mật hơn trong nhiều bản dịch
Gia gia	Ông nội
Nãi nãi	Bà nội
Ngoại tổ phụ	Ông ngoại
Ngoại tổ mẫu	Bà ngoại
Đại ca	Anh cả
Nhị ca	Anh thứ hai
Tam ca	Anh thứ ba
Đại tỷ	Chị cả
Nhị tỷ	Chị thứ hai
Đệ đệ	Em trai
Muội muội	Em gái
Huynh trưởng	Anh trai
Trưởng tỷ	Chị cả
Thúc phụ	Chú
Bá phụ	Bác trai
Thẩm thẩm	Vợ của chú
Bá mẫu	Vợ của bác
Cữu cữu	Cậu
Di mẫu	Dì
Biểu ca	Anh họ
Biểu đệ	Em trai họ
Biểu tỷ	Chị họ
Biểu muội	Em gái họ
Đường huynh	Anh họ cùng dòng họ bên nội
Đường đệ	Em họ nam bên nội
Đường tỷ	Chị họ bên nội
Đường muội	Em họ nữ bên nội

Các từ "biểu" và "đường" rất hay khiến người mới đọc truyện đau đầu.

Hiểu đơn giản, "đường" thường chỉ họ hàng cùng dòng họ nội, còn "biểu" thường chỉ họ hàng thông qua cô, dì, cậu hoặc những nhánh khác họ.

Nhưng nếu một bộ truyện có gia phả khoảng năm thế hệ, tốt nhất vừa đọc vừa vẽ sơ đồ. Đừng quá tự tin vào trí nhớ.

Cách xưng hô giữa vợ chồng và người yêu​

Cách xưng hô	Ý nghĩa, cách sử dụng
Phu quân	Người vợ gọi chồng
Nương tử	Người chồng gọi vợ, thường gặp trong truyện cổ trang
Tướng công	Cách người vợ gọi chồng trong nhiều tác phẩm
Phu nhân	Cách gọi người vợ, đặc biệt là vợ của người có địa vị
Nương tử nhà ta	Cách gọi thân mật, thường thấy trong truyện ngọt sủng
Nội tử	Cách người chồng nhắc đến vợ mình với người khác
Ngoại tử	Cách người vợ nhắc đến chồng trong một số văn cảnh cổ
Lang quân	Cách gọi người chồng hoặc người đàn ông mình yêu trong văn học
Ý trung nhân	Người trong lòng
Tâm thượng nhân	Người mình yêu thương, người ở trong tim
Thanh mai trúc mã	Hai người quen biết, lớn lên bên nhau từ nhỏ

Đặc biệt, "nương tử" không có nghĩa là "mẹ".

Nếu nam chính nhìn nữ chính bằng ánh mắt tình tứ rồi gọi "nương tử", xin đừng hoảng hốt. Hai người rất có thể đang là vợ chồng chứ không phải câu chuyện bất ngờ rẽ sang một thể loại khó giải thích.

Cách xưng hô trong giang hồ, võ lâm​

Cách xưng hô	Ý nghĩa, cách sử dụng
Tại hạ	Cách tự xưng khiêm nhường của người trong giang hồ
Các hạ	Cách gọi đối phương tương đối lịch sự
Huynh đài	Cách gọi một người đàn ông ngang hàng
Vị huynh đài này	Cách bắt chuyện khá quen thuộc trong truyện võ hiệp
Bằng hữu	Bạn bè
Võ lâm đồng đạo	Những người cùng thuộc giới võ lâm
Tiền bối	Người đi trước, lớn tuổi hoặc có địa vị cao
Vãn bối	Người thuộc thế hệ sau tự xưng trước tiền bối
Lão phu	Người đàn ông lớn tuổi tự xưng
Lão thân	Phụ nữ lớn tuổi tự xưng
Lão hủ	Người già tự xưng khiêm nhường
Bổn tọa	Cách tự xưng của người có địa vị cao, giáo chủ, tông chủ hoặc nhân vật quyền lực trong võ hiệp, tiên hiệp
Bổn giáo chủ	Giáo chủ tự xưng
Minh chủ	Người đứng đầu một liên minh
Chưởng môn	Người đứng đầu môn phái
Môn chủ	Người đứng đầu một môn
Bang chủ	Người đứng đầu bang phái
Giáo chủ	Người đứng đầu giáo phái

Nếu một người vừa xuất hiện đã tự xưng "bổn tọa", khả năng cao người này không phải quần chúng đi ngang qua mua rau.

Hoặc là đại boss.

Hoặc là một vị tiền bối cực mạnh.

Hoặc cả hai.

Cách xưng hô trong sư môn​

Cách xưng hô	Ý nghĩa
Sư phụ	Người truyền dạy mình
Sư tôn	Cách gọi sư phụ trang trọng, thường xuất hiện nhiều trong tiên hiệp, tu tiên
Đồ nhi	Cách sư phụ gọi đệ tử
Đệ tử	Người học dưới môn phái hoặc sư phụ
Đại sư huynh	Nam đệ tử lớn nhất hoặc đứng đầu thế hệ
Nhị sư huynh	Sư huynh thứ hai
Sư huynh	Nam đồng môn vào môn trước mình
Sư đệ	Nam đồng môn vào môn sau mình
Sư tỷ	Nữ đồng môn vào môn trước mình
Sư muội	Nữ đồng môn vào môn sau mình
Sư thúc	Sư đệ của sư phụ hoặc người thuộc vai vế tương ứng
Sư bá	Sư huynh của sư phụ
Sư tổ	Người thuộc thế hệ trên sư phụ
Sư môn	Môn phái hoặc hệ thống thầy trò mà nhân vật thuộc về
Đồng môn	Những người cùng môn phái

Trong truyện tiên hiệp, quan hệ sư môn có thể phức tạp đến mức:

Người A gọi người B là sư thúc.

Người B gọi người C là sư tổ.

Người C nhìn trẻ hơn cả hai.

Đừng hỏi tuổi.

Người tu tiên không thích chủ đề đó.

Cách xưng hô lịch sự giữa người xa lạ​

Cách xưng hô	Ý nghĩa
Công tử	Cách gọi nam giới trẻ tuổi, đặc biệt là người có gia thế hoặc phong thái
Cô nương	Cách gọi phụ nữ trẻ chưa kết hôn
Tiểu thư	Con gái nhà quyền quý hoặc cách gọi một cô gái trẻ
Thiếu gia	Con trai nhà giàu, quyền quý
Lão gia	Chủ gia đình hoặc người đàn ông có địa vị
Phu nhân	Người phụ nữ đã kết hôn, thường là vợ của người có địa vị
Lão bá	Cách gọi người đàn ông lớn tuổi
Đại thúc	Chú, người đàn ông lớn tuổi hơn
Đại thẩm	Người phụ nữ trung niên
Tiểu huynh đệ	Cách gọi thân thiện một chàng trai trẻ
Công tử gia	Cách gọi công tử với sắc thái kính trọng
Vị cô nương này	Cách bắt chuyện lịch sự với một cô gái

Một số cách tự xưng thường gặp​

Cách tự xưng	Người thường sử dụng
Ta	Cách tự xưng phổ biến
Ta đây	Mang sắc thái tự nhiên hoặc có phần ngang tàng
Tại hạ	Người giang hồ, người ngang hàng
Tiểu sinh	Nam thư sinh trẻ tự xưng
Tiểu nữ	Cô gái tự xưng khiêm nhường
Tiểu nhân	Người địa vị thấp
Lão phu	Đàn ông lớn tuổi
Lão thân	Phụ nữ lớn tuổi
Bần đạo	Đạo sĩ tự xưng
Bần tăng	Nhà sư tự xưng
Bổn tọa	Người có địa vị hoặc tu vi cao trong truyện võ hiệp, tiên hiệp
Bổn công tử	Công tử tự xưng, thường mang chút tự tin hoặc kiêu ngạo
Bổn thiếu gia	Thiếu gia tự xưng
Bổn tiểu thư	Tiểu thư tự xưng
Bản cung	Nữ nhân quyền quý trong cung, thường thấy trong phim truyện
Bổn vương	Vương gia tự xưng
Trẫm	Hoàng đế
Thần	Quan lại trước vua
Nô tài	Người hầu hoặc thái giám trong một số bối cảnh
Nô tỳ	Nữ hầu

Bần tăng, bần đạo là gì?​

Hai cách xưng hô này cũng xuất hiện rất nhiều trong truyện.

"Bần tăng" thường là cách nhà sư tự xưng.

"Bần đạo" thường là cách đạo sĩ tự xưng.

Vì vậy nếu một nhân vật mặc đạo bào, tay cầm phất trần rồi nói:

"Bần đạo bấm ngón tay tính toán.."

Thì khả năng rất cao vài giây sau sẽ có chuyện.

Còn tính đúng hay không thì phụ thuộc nhân vật đó là cao nhân thật hay.. Thầy bói đầu làng.

Một số từ xưng hô thường gặp trong truyện tiên hiệp​

Cách xưng hô	Ý nghĩa
Đạo hữu	Cách những người tu hành gọi nhau
Tiền bối	Người có tu vi, tuổi đời hoặc địa vị cao hơn
Vãn bối	Người có vai vế thấp hơn
Chân nhân	Danh xưng dành cho đạo sĩ hoặc người tu hành có địa vị
Tiên tử	Cách gọi nữ tu sĩ, nữ nhân có khí chất hoặc tu vi cao
Tiên trưởng	Cách người thường gọi người tu tiên
Tôn giả	Danh hiệu dành cho cường giả hoặc người có địa vị cao
Đạo trưởng	Cách gọi đạo sĩ
Lão tổ	Người thuộc thế hệ rất cao hoặc cường giả lâu đời của môn phái, gia tộc
Tông chủ	Người đứng đầu tông môn
Thánh nữ	Nữ nhân có địa vị đặc biệt trong tông môn, giáo phái
Thánh tử	Nam nhân có địa vị đặc biệt trong tông môn, giáo phái
Ma quân	Danh xưng thường dùng cho cường giả ma đạo
Ma tôn	Danh hiệu của người đứng đầu hoặc cường giả tối cao bên ma đạo
Tiên tôn	Danh hiệu cao cấp thường gặp trong truyện tu tiên
Đế quân	Danh hiệu quyền quý hoặc cấp cao trong một số thế giới tiên hiệp

Đến tiên hiệp thì cách xưng hô còn khó hơn cổ trang bình thường, bởi một thanh niên mặt mũi khoảng hai mươi tuổi hoàn toàn có thể được người khác cung kính gọi là "lão tổ".

Hỏi ra mới biết người ta đã sống 3.000 năm.

Trẻ lâu đúng là lợi thế.

Những cách gọi phụ nữ thường gặp​

Cách gọi	Ý nghĩa
Cô nương	Cô gái trẻ
Tiểu thư	Con gái nhà quyền quý hoặc cô gái trẻ
Nương tử	Vợ hoặc phụ nữ trẻ trong một số văn cảnh
Phu nhân	Phụ nữ đã kết hôn
Nương nương	Nữ nhân cao quý trong cung
Tiểu nương tử	Cô gái hoặc phụ nữ trẻ
Giai nhân	Người phụ nữ xinh đẹp
Mỹ nhân	Người đẹp
Tiên tử	Cô gái có vẻ đẹp thanh thoát hoặc nữ tu tiên
Nữ hiệp	Người phụ nữ hành tẩu giang hồ, biết võ
Nữ tử	Người phụ nữ
Thiếu nữ	Cô gái trẻ

Những cách gọi nam giới thường gặp​

Cách gọi	Ý nghĩa
Công tử	Chàng trai trẻ, thường có gia thế
Thiếu gia	Con trai nhà giàu hoặc quyền quý
Lang quân	Chàng trai, người chồng hoặc người yêu tùy văn cảnh
Huynh đài	Cách gọi người đàn ông ngang hàng
Đại hiệp	Người có võ công, danh tiếng trong giang hồ
Thiếu hiệp	Người trẻ tuổi hành tẩu giang hồ
Tráng sĩ	Người đàn ông khỏe mạnh, có khí phách
Thư sinh	Người đọc sách, học trò
Tiên sinh	Người có học thức hoặc người đáng kính
Lão gia	Người đàn ông đứng đầu gia đình hoặc có địa vị

Xưng hô trong cổ trang không phải lúc nào cũng giống lịch sử​

Một điều khá quan trọng là không nên xem tất cả cách xưng hô trong truyện cổ trang Trung Quốc như một bộ quy tắc lịch sử tuyệt đối.

Trung Quốc có lịch sử kéo dài hàng nghìn năm với rất nhiều triều đại như Tần, Hán, Đường, Tống, Minh, Thanh.. Mỗi thời kỳ có hệ thống chức tước, lễ nghi và cách dùng từ khác nhau.

Ngoài ra, truyện võ hiệp, ngôn tình cổ đại, cung đấu, huyền huyễn và tiên hiệp còn sáng tạo hoặc phổ biến thêm nhiều kiểu xưng hô để nhân vật nghe có vẻ quyền lực, cổ kính và đúng chất "đại boss".

Vì vậy, nếu đang viết truyện lấy bối cảnh lịch sử có thật, nên tìm hiểu riêng về triều đại đó.

Còn nếu chỉ đọc truyện giải trí thì nhớ được vài từ cơ bản như "trẫm", "bản cung", "bổn vương", "thần", "nô tỳ", "tại hạ", "các hạ", "sư huynh", "sư muội".. Là đã đủ sống sót qua phần lớn thế giới cổ trang rồi.

Ít nhất bạn sẽ không còn gặp tình trạng đọc đến chương 200 mới phát hiện người mình tưởng là anh trai nữ chính thực ra là.. Sư huynh của biểu ca bên ngoại nhà chồng nàng nữa.

 

[Wall-E]

100 cách xưng hô trong truyện cổ trang Trung Quốc​

Nếu thường xuyên đọc truyện cổ trang Trung Quốc, chắc hẳn bạn từng gặp cảnh nhân vật vừa xuất hiện đã "bổn vương", "bản cung", "tại hạ", "các hạ", "bần tăng", "đạo hữu".. Bay đầy màn hình. Nhân vật thì chưa nhớ nổi mặt, nhưng cách xưng hô đã đủ khiến người đọc phải âm thầm dựng một cái gia phả trong đầu.

Dưới đây là 100 từ và cụm từ xưng hô thường gặp trong truyện cổ trang, võ hiệp, cung đấu và tiên hiệp Trung Quốc, kèm chữ Hán, phiên âm Pinyin và ý nghĩa tiếng Việt.

Cần lưu ý rằng đây là cách dùng phổ biến trong văn học, phim ảnh và truyện mạng. Một số danh xưng chỉ phổ biến ở một số thời kỳ, một số khác được tiểu thuyết cổ trang hiện đại sử dụng rộng hơn thực tế lịch sử. Vì thế, đừng thấy nhân vật đời Đường nói giống nhân vật đời Thanh rồi kết luận người xưa dùng chung một "bộ từ điển xưng hô" nhé.

Hoàng đế và hoàng tộc​

Tiếng Trung	Pinyin	Nghĩa và cách dùng
朕	zhèn	Trẫm – cách hoàng đế tự xưng
寡人	guǎrén	Quả nhân – cách một số quân chủ thời cổ tự xưng
陛下	bìxìa	Bệ hạ – cách gọi hoàng đế hoặc quân chủ
皇上	húangshàng	Hoàng thượng – cách gọi hoàng đế rất quen thuộc trong phim truyện
圣上	shèngshàng	Thánh thượng – cách gọi tôn kính dành cho hoàng đế
太上皇	tàishànghúang	Thái thượng hoàng – hoàng đế đã truyền ngôi nhưng vẫn còn sống
太子	tàizǐ	Thái tử – người được lập làm người kế vị ngai vàng
殿下	dìanxìa	Điện hạ – cách gọi thái tử, hoàng tử, công chúa hoặc thành viên hoàng thất tùy hoàn cảnh
王爷	wángye	Vương gia – cách gọi người mang tước Vương, rất thường gặp trong tiểu thuyết
本王	běnwáng	Bổn vương – cách vương gia tự xưng trong truyện
父皇	fùhúang	Phụ hoàng – hoàng tử, công chúa gọi cha là hoàng đế
母后	mǔhòu	Mẫu hậu – cách con cái hoàng gia gọi hoàng hậu hoặc mẹ có địa vị tương ứng

Trong truyện ngôn tình cổ đại, nhân vật mở miệng câu đầu tiên đã "bổn vương" thì thường không phải người qua đường. Khả năng khá cao anh ta là nam chính, nam phụ hoặc người sắp khiến cả kinh thành mất ngủ.

Hậu cung và hoàng thất​

Tiếng Trung	Pinyin	Nghĩa và cách dùng
皇后	húanghòu	Hoàng hậu – chính thất của hoàng đế
太后	tàihòu	Thái hậu – thường là mẹ hoặc chính thất của tiên đế có địa vị cao trong cung
娘娘	níangniang	Nương nương – cách gọi hoàng hậu, phi tần hoặc nữ nhân quyền quý trong cung
本宫	běngōng	Bản cung – cách tự xưng thường gặp của nữ nhân có địa vị cao trong cung ở phim truyện
哀家	āijiā	Ai gia – cách tự xưng rất quen thuộc của thái hậu trong hí khúc, phim và tiểu thuyết
臣妾	chénqiè	Thần thiếp – cách phi tần hoặc người vợ tự xưng trước hoàng đế trong văn học cổ trang
妾身	qièshēn	Thiếp thân – cách phụ nữ tự xưng khiêm nhường
贵妃	gùifēi	Quý phi – một tước vị cao trong hậu cung
嫔妃	pínfēi	Tần phi – cách gọi chung các phi tần trong hậu cung
皇兄	húangxiōng	Hoàng huynh – cách gọi anh trai thuộc hoàng tộc
皇弟	húangdì	Hoàng đệ – cách gọi em trai thuộc hoàng tộc
皇妹	húangmèi	Hoàng muội – cách gọi em gái thuộc hoàng tộc

Trong truyện cung đấu, lúc nữ chính còn nói "thần thiếp" thì có thể vẫn khá hiền. Đến ngày nàng bình thản nói "bản cung" thì hội phản diện nên bắt đầu kiểm tra xem mình còn bao nhiêu tập để sống.

Quan lại, thái giám và người hầu​

Tiếng Trung	Pinyin	Nghĩa và cách dùng
臣	chén	Thần – bề tôi tự xưng trước quân chủ
微臣	wēichén	Vi thần – quan lại tự xưng khiêm nhường trước hoàng đế
下官	xìaguān	Hạ quan – quan chức tự xưng khiêm nhường, nhất là trước người có chức vị cao hơn
本官	běnguān	Bản quan – quan lại tự xưng, thường gặp trong tiểu thuyết và phim cổ trang
大人	dàrén	Đại nhân – cách gọi quan lại hoặc người có địa vị
将军	jiāngjūn	Tướng quân – cách gọi người giữ chức vụ quân sự
公公	gōnggong	Công công – trong bối cảnh cung đình thường dùng để gọi thái giám
嬷嬷	mómo	Ma ma – phụ nữ lớn tuổi phục vụ trong cung hoặc phủ, có thể là nhũ mẫu hay quản sự
奴才	núcai	Nô tài – người hầu hoặc thuộc hạ tự xưng trước chủ nhân trong một số bối cảnh
奴婢	núbì	Nô tỳ – nữ hầu, cung nữ tự xưng trước chủ nhân

Câu "Nô tài đáng chết!" xuất hiện nhiều đến mức nếu nhân vật thật sự chết mỗi lần nói câu này thì hoàng cung chắc tuyển người không kịp.

Xưng hô trong gia đình​

Tiếng Trung	Pinyin	Nghĩa và cách dùng
父亲	fùqīn	Phụ thân – cha
母亲	mǔqīn	Mẫu thân – mẹ
爹	diē	Cha, phụ thân – cách gọi gần gũi
娘	níang	Nương, mẹ – cách gọi thân mật
兄长	xiōngzhǎng	Huynh trưởng – anh trai
弟弟	dìdi	Đệ đệ – em trai
姐姐	jiějie	Tỷ tỷ – chị gái
妹妹	mèimei	Muội muội – em gái
祖父	zǔfù	Tổ phụ – ông nội
祖母	zǔmǔ	Tổ mẫu – bà nội
伯父	bófù	Bá phụ – anh trai của cha
叔父	shūfù	Thúc phụ – em trai của cha

Ngoài ra còn vô số cách gọi họ hàng như cữu cữu, di mẫu, biểu ca, biểu muội, đường huynh, đường tỷ.. Nếu đọc truyện gia đấu mà nhân vật đông hơn đội hình một câu lạc bộ bóng đá thì vẽ sơ đồ gia đình là quyết định hoàn toàn hợp lý.

Vợ chồng và tình cảm​

Tiếng Trung	Pinyin	Nghĩa và cách dùng
夫君	fūjūn	Phu quân – người vợ gọi chồng
娘子	níangzi	Nương tử – cách người chồng gọi vợ, rất phổ biến trong truyện
相公	xìanggong	Tướng công – cách người vợ gọi chồng trong nhiều tác phẩm
夫人	fūrén	Phu nhân – vợ hoặc phụ nữ đã kết hôn, thường mang sắc thái kính trọng
郎君	lángjūn	Lang quân – chồng, người yêu hoặc chàng trai tùy văn cảnh
内人	nèirén	Nội nhân – cách một người đàn ông nhắc đến vợ mình
外子	wàizǐ	Ngoại tử – cách người vợ nhắc đến chồng trong văn phong trang trọng, cổ điển
拙荆	zhuōjīng	Chuyết kinh – cách người đàn ông khiêm nhường gọi vợ mình
意中人	yìzhōngrén	Ý trung nhân – người mình yêu, người trong lòng
心上人	xīnshàngrén	Tâm thượng nhân – người mình thương yêu

Đặc biệt, "nương tử" không phải là "mẹ". Nếu nam chính ôm nữ chính rồi gọi một tiếng "nương tử", đó thường là cảnh ngọt ngào chứ chưa đến mức khiến độc giả phải gọi cảnh sát.

Cách gọi người khác lịch sự​

Tiếng Trung	Pinyin	Nghĩa và cách dùng
公子	gōngzǐ	Công tử – cách gọi chàng trai trẻ, thường là người có gia thế hoặc phong thái
姑娘	gūniang	Cô nương – cách gọi cô gái trẻ
小姐	xiǎojiě	Tiểu thư – con gái nhà quyền quý hoặc cô gái trẻ tùy bối cảnh
少爷	shàoye	Thiếu gia – con trai nhà giàu hoặc quyền quý
老爷	lǎoye	Lão gia – chủ nhân nam hoặc người đàn ông có địa vị trong gia đình
先生	xiānsheng	Tiên sinh – người có học thức, thầy giáo hoặc người đáng kính
阁下	géxìa	Các hạ – cách gọi đối phương tương đối trang trọng
足下	zúxìa	Túc hạ – cách gọi "ngài, ông, bạn" theo lối cổ
兄台	xiōngtái	Huynh đài – cách gọi một người đàn ông ngang hàng
诸位	zhūwèi	Chư vị – cách gọi nhiều người một cách lịch sự

"Tại hạ xin hỏi vị huynh đài này.." thường là một câu mở đầu khá văn minh.

Sau đó hai bên có thể kết bạn uống rượu.

Cũng có thể rút kiếm đánh nhau.

Giang hồ mà, khó nói trước.

Những cách tự xưng thường gặp​

Tiếng Trung	Pinyin	Nghĩa và cách dùng
在下	zàixìa	Tại hạ – cách tự xưng khiêm nhường giữa những người tương đối ngang hàng
小生	xiǎoshēng	Tiểu sinh – chàng trai, thư sinh trẻ tự xưng khiêm nhường
小女子	xiǎonǚzǐ	Tiểu nữ tử – cô gái tự xưng khiêm nhường
小人	xiǎorén	Tiểu nhân – người có địa vị thấp tự xưng trước người quyền thế
晚辈	wǎnbèi	Vãn bối – người thuộc thế hệ sau tự xưng trước tiền bối
老夫	lǎofū	Lão phu – đàn ông lớn tuổi tự xưng
老身	lǎoshēn	Lão thân – phụ nữ lớn tuổi tự xưng
老朽	lǎoxiǔ	Lão hủ – người già tự xưng khiêm nhường

Một nhân vật tự xưng "lão phu" nhưng gương mặt nhìn chỉ khoảng ba mươi tuổi thì đừng vội bắt lỗi tác giả.

Nếu đây là truyện tiên hiệp, ông chú đó có khi đã sống được tám trăm năm.

Xưng hô trong giang hồ và võ lâm​

Tiếng Trung	Pinyin	Nghĩa và cách dùng
前辈	qíanbèi	Tiền bối – người đi trước, có tuổi đời, kinh nghiệm hoặc địa vị cao hơn
大侠	dàxía	Đại hiệp – người có võ công hoặc danh tiếng trong giang hồ
少侠	shàoxía	Thiếu hiệp – người trẻ tuổi hành tẩu giang hồ
掌门	zhǎngmén	Chưởng môn – người đứng đầu môn phái
帮主	bāngzhǔ	Bang chủ – người đứng đầu một bang
教主	jìaozhǔ	Giáo chủ – người đứng đầu một giáo phái
门主	ménzhǔ	Môn chủ – người đứng đầu một môn
盟主	méngzhǔ	Minh chủ – người đứng đầu một liên minh
本座	běnzuò	Bổn tọa – cách tự xưng của nhân vật có địa vị cao, thường gặp trong võ hiệp, tiên hiệp
同道	tóngdào	Đồng đạo – người cùng giới, cùng đường tu hành hoặc cùng giới võ lâm

Nếu nhân vật vừa xuất hiện đã tự xưng "bổn tọa", khả năng cao đây không phải người bán bánh bao đầu phố.

Ít nhất cũng phải là giáo chủ, tông chủ, cao thủ hoặc boss có nhạc nền riêng.

Xưng hô trong sư môn​

Tiếng Trung	Pinyin	Nghĩa và cách dùng
师父	shīfu	Sư phụ – người trực tiếp truyền dạy mình
师尊	shīzūn	Sư tôn – cách gọi sư phụ trang trọng, rất phổ biến trong truyện tiên hiệp
弟子	dìzǐ	Đệ tử – người học dưới sư phụ hoặc môn phái
徒儿	tú'ér	Đồ nhi – cách sư phụ gọi đệ tử
师兄	shīxiōng	Sư huynh – nam đồng môn có vai vế hoặc nhập môn trước
师弟	shīdì	Sư đệ – nam đồng môn có vai vế hoặc nhập môn sau
师姐	shījiě	Sư tỷ – nữ đồng môn có vai vế hoặc nhập môn trước
师妹	shīmèi	Sư muội – nữ đồng môn có vai vế hoặc nhập môn sau

Trong ngôn tình tiên hiệp, "sư huynh" và "sư muội" ban đầu có thể chỉ là quan hệ đồng môn rất trong sáng.

Đến chương 300 thì chưa chắc.

Xưng hô trong Phật giáo, Đạo giáo và tiên hiệp​

Tiếng Trung	Pinyin	Nghĩa và cách dùng
贫僧	pínsēng	Bần tăng – nhà sư tự xưng khiêm nhường
贫道	píndào	Bần đạo – đạo sĩ tự xưng khiêm nhường
施主	shīzhǔ	Thí chủ – cách tăng nhân gọi người tại gia
道友	dàoyǒu	Đạo hữu – cách những người tu hành gọi nhau
真人	zhēnrén	Chân nhân – danh xưng tôn kính trong Đạo giáo, cũng thường xuất hiện trong tiên hiệp
仙子	xiānzǐ	Tiên tử – cách gọi nữ tiên hoặc nữ tu sĩ
尊者	zūnzhě	Tôn giả – danh xưng dành cho người có địa vị hoặc tu vi cao
老祖	lǎozǔ	Lão tổ – bậc tổ tiên, trưởng bối cực cao hoặc cường giả lâu đời trong môn phái, gia tộc

"Đạo hữu xin dừng bước!"

Trong truyện tiên hiệp, nghe câu này tốt nhất đừng mừng vì tưởng có người muốn làm quen.

Có khi người ta muốn bán pháp bảo.

Có khi muốn hỏi đường.

Và cũng có khi muốn cướp túi trữ vật của bạn.

Phân biệt một số cách xưng hô dễ nhầm​

"Bệ hạ" là người khác gọi hoàng đế, còn "trẫm" là hoàng đế tự xưng. Vì vậy hoàng đế không bình thường chút nào nếu đứng trước gương rồi tự giới thiệu: "Bệ hạ hôm nay thật đẹp trai".

"Điện hạ" thường dùng để gọi thái tử, hoàng tử, công chúa hoặc người thuộc hoàng thất tùy thời đại và bối cảnh. Không phải cứ thuộc hoàng tộc là có thể gọi bừa "điện hạ".

"Bản cung" và "bổn vương" chủ yếu được độc giả Việt Nam quen thuộc qua phim ảnh và tiểu thuyết. Khi viết truyện lịch sử nghiêm túc, cần kiểm tra cách dùng phù hợp với triều đại cụ thể.

"Tại hạ" là cách tự xưng, còn "các hạ" là cách gọi đối phương. Nói đơn giản:

"Tại hạ Trương Tam, xin hỏi các hạ là ai?"

Nghe rất đúng chất giang hồ.

Còn:

"Các hạ Trương Tam, xin hỏi tại hạ là ai?"

Nghe giống nhân vật vừa bị đánh mất trí nhớ hơn.

"Tiền bối" dùng để gọi người thuộc thế hệ trước hoặc có địa vị, kinh nghiệm cao hơn. Người ở vai dưới có thể tự xưng là "vãn bối".

"Sư phụ" là người dạy mình, trong khi "sư huynh", "sư tỷ", "sư đệ", "sư muội" thường là những người cùng sư môn hoặc cùng hệ truyền thừa.

Có nên dùng nguyên cách xưng hô Trung Quốc khi dịch truyện?​

Điều này tùy phong cách bản dịch.

Các từ đã rất quen với độc giả Việt Nam như phụ hoàng, mẫu hậu, hoàng huynh, bản cung, bổn vương, thần thiếp, vi thần, công tử, cô nương, tại hạ, các hạ, sư huynh, sư muội, đạo hữu.. Có thể giữ lại để tạo không khí cổ trang.

Tuy nhiên, không nên nhồi quá nhiều từ Hán Việt chỉ để câu văn nghe "cổ". Một câu nhân vật bình thường chỉ muốn hỏi:

"Bạn ăn cơm chưa?"

Mà dịch thành:

"Các hạ hôm nay đã dùng thiện hay chưa?"

Thì người đọc có thể chưa kịp cảm nhận không khí cổ trang đã cảm thấy nhân vật sống hơi.. Mệt.

Quan trọng nhất vẫn là chọn cách xưng hô phù hợp với thân phận, quan hệ và hoàn cảnh của nhân vật.

Hiểu được những cách xưng hô trên sẽ giúp việc đọc truyện cổ trang Trung Quốc dễ dàng hơn rất nhiều. Ít nhất lần sau khi gặp một người tự xưng "bổn tọa", bạn sẽ biết nên gọi họ là tiền bối hay giáo chủ, thay vì vui vẻ tiến tới hỏi:

"Anh ơi, nhà vệ sinh ở đâu?"