★ Phù ★ Xem lại mới thấy lần cuối cùng mình làm bài "Chúng ta không giống nhau" đã là chuyện của hơn hai tháng trước. Tối qua lúc ngủ chợt nhớ ra chữ "phù" nên hôm nay làm cho mọi người đọc chơi. - Phù sa: Chữ "phù" này có nghĩa là nổi, nổi trên mặt nước. Thiều Chửu giảng "vật gì ở trên mặt...

Nghĩa Hán Việt của một số từ thường gặp ★ Thích ★ - Kích thích: Chữ "thích" này có nghĩa là tiêm, chích, châm, đâm, chọc, chữ Hán viết là 刺. Tự hình của 刺 trong giáp cốt văn vẽ một cái cây có gai đâm tua tủa. "Kích thích" vốn có nghĩa là đâm chém (chữ "kích" nghĩa là đánh đập, chém giết)...

"Trong đời, con sẽ trải qua rất nhiều ngày buồn thảm, nhưng ngày buồn thảm nhất là ngày con mất mẹ con." Lời người bố nói với con trai trong quyển sách Những tấm lòng cao cả của nhà văn Ý Edmondo De Amicis, là câu văn tôi không bao giờ quên. Gần như mỗi người lớn lên đều cùng trải qua một cơn...

Từ gốc Hán, viết là [ 孤独], trong đó: - Cô là lúc nhỏ không có cha mẹ, mồ côi; - Độc là về già không con cái. Người cô độc là người trải qua sinh lão bệnh tử một mình. Sau này, cô độc thường dùng để chỉ trạng thái tâm lí của con người. * * * Nguồn: Ngày Ngày Viết Chữ Original photo by Rod...

Tiền "nhuận bút" là tiền trả cho tác giả viết sách viết báo. Từ này có gốc Hán, viết là 润笔, trong đó: - Nhuận là làm ướt, làm thấm; - Bút là cây bút lông. Nhuận bút là làm ướt phần lông bút. Ngày xưa người ta viết bằng bút lông, nếu lâu ngày ngòi bút không được thấm ướt lông sẽ khô, giòn và...

Ngày trước dân mình hay nói tới từ "lãnh tụ", ví dụ, "Bác Hồ là lãnh tụ vĩ đại của dân tộc Việt Nam". Từ "lãnh tụ" này gốc gác là gì? "Lãnh tụ" là từ gốc Hán, viết là 領袖, về mặt từ nguyên thì rất đơn giản, nó xuất phát từ cái áo mà chúng ta thường mặc: - "Lãnh" là cái cổ áo; - "Tụ" là ống tay...

- "Cổ xúy" là gì? - "Cổ" nghĩa là cái trống [鼓] . Xúy (còn có âm khác là xuy) nghĩa là thổi [吹] . "Cổ xúy" vốn có nghĩa là "đánh trống thổi sáo", sau này dùng theo nghĩa là hô hào, vận động, cổ vũ cho một việc gì đó. - Hiện nay, "cổ xúy" thường dùng khi phê phán việc hô hào, vận động chuyện gì...

- Từ "ma giáo", đúng ra là "Ma giáo", xuất hiện nhiều trong các tiểu thuyết võ hiệp Kim Dung (mà phần đông chúng ta biết khi được chuyển thể thành phim như Ỷ Thiên Đồ Long Kí, Tiếu Ngạo Giang Hồ.). - Trong truyện của Kim Dung, đệ tử Ma giáo thường làm những chuyện (có vẻ) bất chính, thiên lí...

- "Lưu manh" là gì? Có phải người xấu không? - Thật ra, nguồn gốc hai chữ "lưu manh" không phải dùng để chỉ người xấu. - Lưu [流] có nghĩa gốc là trôi, chảy, rồi nghĩa phái sinh là rày đây mai đó. - Manh [氓] có hai nghĩa, một là "người dân", xưa dùng để chỉ trăm họ; hai là "dân quê". Âm xưa...

- Đôi khi, mọi người hay dùng từ "bùng binh" để chỉ nơi giao lộ, vòng xoay hay còn gọi là vòng xuyến. Nguồn gốc của từ "bùng binh" này là gì? - "Bùng binh" vốn không phải là giao lộ. Đây là phương ngữ Nam bộ, vốn dùng để chỉ một địa hình sông nước. Cụ thể, "bùng binh" là chỗ phình rộng giữa...

"Sa thải" là một từ gốc Hán, (viết là 沙汰). Từ này vốn có nghĩa là "đãi cát" (sa nghĩa là cát), nghĩa bóng là "bỏ cái xấu, giữ cái tốt". Do cái nghĩa bóng này mà "sa thải" thường dùng trong các trường hợp đuổi việc (Từ điển Đào Duy Anh, 2005, trang 662). * * * Nguồn: Ngày Ngày Viết Chữ...

- Do đâu mà những chuyện khó giải quyết, khó trả lời lại gọi là "hóc búa"? - "Hóc búa" vốn là lối nói của những người đốn gỗ. Ngày xưa chưa có cưa máy cá nhân thuận tiện như bây giờ. Cũng chẳng phải hễ ai đi rừng thì đều "kéo cưa lừa xẻ". Dụng cụ gọn nhẹ và cơ động nhất lúc bấy giờ chỉ là cái...

- Tại sao nói "tuyệt cú mèo", cái gì đó tuyệt vời thì liên quan gì đến con cú mèo? - "Tuyệt cú mèo" nghĩa là "tuyệt vời, rất tuyệt, đạt đến mức coi như lý tưởng, không còn chê chỗ nào được nữa" (theo Từ điển từ ngữ Nam Bộ của Huỳnh Công Tín, NXB Chính trị Quốc gia, Hà Nội, 2009). - Nguồn gốc...

- Tại sao hai người yêu nhau thì gọi là bồ bịch? - Bồ bịch là một từ ghép, chỉ hai nông cụ. Bồ là dụng cụ đựng lúa, có đáy; bịch cũng là dụng cụ đựng lúa nhưng là tấm ví khoanh tròn, không đáy mà lấy nền nhà làm đáy. Ca dao có câu: "Bởi anh chăm việc canh nông; Cho nên mới có bồ trong bịch...

"Lấy le cua gái" là lấy cái gì làm cái gì? - Mình hay nói "lấy le", "làm chuyện đó để lấy le", vậy lấy le là lấy cái gì? "Le" là từ gốc Pháp, xuất phát từ chữ "L'air" nghĩa là dáng vẻ. "Lấy le" hay "làm le" nghĩa là "tỏ vẻ, làm ra vẻ". - Vậy "cua" gái là thế nào? Tán gái thì liên quan gì đến...

Sự đặc biệt của từ "đặc biệt" : "Đặc biệt" là từ gốc Hán, viết là 特别, trong đó: - "Đặc" là con bò (trâu) đực. Các bạn học tiếng Hán sẽ biết chữ "đặc" là bộ ngưu (牛). Trong nghi lễ thời vua Thuấn (một vị vua "điển hình tiêu biểu" của Trung Hoa cổ đại) có một lễ tế chỉ giết một con bò. Nhấn...

★Tổ chức★ Từ gốc Hán, viết là [ 组织], trong đó: - Tổ là xếp các sợi dây nằm dọc; - Chức là dùng các sợi dây ngang đan vào các sợi dây dọc. "Chức" cũng có nghĩa là "dệt" (dệt tơ, dệt vải). Người con gái dệt vải gọi là "Chức Nữ" (trong Ngưu Lang Chức Nữ). Tổ chức (vốn là động từ, nhưng cũng...

★Phù phiếm★ Từ gốc Hán, viết là [ 浮泛], trong đó - Phù là nổi trên mặt nước và đứng yên một chỗ; - Phiếm là nổi trên mặt nước và trôi đi trôi lại. Phù phiếm vốn dùng để chỉ sự vật, tính cách hay thay đổi, sau này dùng để chỉ sự viển vông, không thiết thực, không thực tế. * * * Nguồn: Ngày...

★Tào khang★ Từ gốc Hán, viết là [ 糟糠], trong đó: - Tào (đúng ra phải dùng là "tao") nghĩa là bã rượu, cám gạo; - Khang là vỏ trấu. "Tào khang" là những thứ gần như bỏ đi của hạt gạo, vốn chỉ những thứ không giá trị, chỉ người nghèo khó mới dùng. Sau này chuyển nghĩa, chỉ người vợ gắn bó với...

★Thiết tha★ Từ gốc Hán (tôi thật sự không thể tin nổi một từ có vẻ thuần Việt như này mà cũng có gốc Hán ahuhu), viết là [ 切 磋], trong đó: - Thiết là cắt; - Tha là mài. Từ này xuất phát từ bài thơ "Kỳ ức 1" trong Kinh Thi, viết rằng: ".. Như thiết như tha Như trác như ma. Sắt hề! Hạn hề...

Từ Hán Việt, chữ Hán viết là 盲動, giản thể viết 盲动, bính âm là /mángdòng/, trong đó: - Manh là mù, lòa, mắt không nhìn thấy thì gọi là manh, như "thong manh" hay "thanh manh", thiếu hiểu biết, kém ở một phương diện nào đó cũng gọi là manh; - Động là làm việc, hành xử nói chung. "Manh động" là...

Giải Nghĩa Từ Liêm Sỉ Từ gốc Hán, viết là 廉恥, giản thể là 廉耻, bính âm là /líanchǐ/, trong đó: - Liêm là trong sạch, ngay thẳng, Thiều Chửu giảng "biết phân biệt nên chăng không lấy xằng" gọi là liêm; - Sỉ là xấu hổ, lấy làm xấu hổ, hổ thẹn. "Liêm sỉ" là lòng dạ ngay thẳng trong sạch, biết...

Lẽ thường, văn học dân gian hay dùng những hình ảnh quen thuộc với đời sống mà vận vào lời ăn tiếng nói. Xưa giờ ta đã quen với hình ảnh con cò, con trâu, riêng hôm nay tụi mình xin bàn về con gà trong tiếng nói của người Việt. Để chỉ người có tính ganh đua, không chịu thua kém ai thì có câu...

Hôm qua có bạn hỏi tụi mình, "bóng quế" trong "hồn ma bóng quế" nghĩa là gì. Tụi mình xin thưa "quế" là một âm đọc khác của chữ "quái", chữ Nôm lẫn chữ Hán đều viết là 怪. Đây là "quái" trong "yêu quái, quái gở, tai quái" đó ạ. Như vậy, "hồn ma bóng quế" có thể hiểu là hồn con ma và bóng con...

Có bạn hỏi tụi mình, trong thành ngữ "ái nam ái nữ" thì "ái" có nghĩa là gì? Có phải là chỉ những người có thể "yêu" đàn ông lẫn đàn bà không? Tụi mình xin thưa là không. Chữ "ái" trong thành ngữ này viết là 僾, đọc là /ài/, có nghĩa là phảng phất, giống như. "Ái nam ái nữ" nghĩa là vừa giống...

Con cái tầm hai mươi mấy tuổi là ông bà cha mẹ đều bảo tới tuổi "dựng vợ gả chồng" rồi. Vậy "dựng" trong "dựng vợ gả chồng là gì? Có giống với" dựng "trong" xây dựng gia đình "không? Đáp án là không." Dựng "trong" xây dựng "là tiếng Nôm, nghĩa là" tạo lập, cất đặt, để đứng, đỡ lên ". Còn" dựng...

Bình thường cánh đàn ông hoặc các bà các cô vẫn hay chê bai mấy cô gái kiểu "con gái con đứa gì chưa nói đã cười", "con gái con đứa gì lười biếng nhớt thây". Vậy thì "con gái con đứa" là gì? - Con gái đương nhiên là con gái rồi, dễ hiểu; - Con đứa thật ra là con trai. Tiếng Việt hiện đại "đứa"...

Bình thường mấy chị em bạn gái vẫn hay chê bai mấy vị nam nhân kiểu "đàn ông đàn ang gì mà yếu ớt", "đàn ông đàn ang gì mà không ga lăng". Vậy thì "đàn ông đàn ang" là gì? - Đàn ông là bậc ông, tức người vai ông. - Đàn ang là bậc cha, tức người vai cha. Chữ "ang" này đúng ra phải đọc là "áng"...

Có bạn hỏi tụi mình, câu "mũi dại thì lái chịu đòn" dùng như thế nào cho đúng. Tụi mình xin thưa như sau: "Mũi dại thì lái chịu đòn" thực ra là một cách dùng sai. Cách dùng đúng phải là "mũi vạy thì lái chịu đòn". "Mũi vạy" là mũi ghe/tàu/thuyền chạy không đúng hướng (vì nước chảy xiết chẳng...

Tụi mình nhớ dạo trước có một bạn hỏi tụi mình tại sao ngày Tết người Trung Quốc có tập tục ăn cá mà không kị mùi tanh như người Việt mình. Lúc đó thì tụi mình cũng không rõ lí do lắm nhưng mới đây thì tụi mình tìm ra rồi. Sở dĩ người Trung Quốc ăn cá trong dịp năm mới là vì chữ cá tiếng Trung...