Để nói về một hình tượng nghệ thuật là nguồn cảm hứng cho biết bao bài phân tích, phê bình, biết bao cuộc tranh luận trong thế kỷ XX, không thể không nói đến hình tượng "con bọ" trong tác phẩm "Hóa thân" của Franz Kafka.



Franz Kafka (1883–1924) là tiểu thuyết gia gốc Do Thái nổi tiếng nhất thế kỷ XX. Ông viết bằng tiếng Đức, sinh sống tại Praha (ngày nay thuộc Cộng hòa Séc). Nổi bật với tư tưởng hiện đại chủ nghĩa, Kafka tạo ra một vũ trụ văn chương đặc trưng bởi sự phi lý, nỗi cô đơn và sự bẽ bàng của con người trước những hệ thống quyền lực vô hình. Phong cách viết của Kafka kỳ bí và ẩn chứa nhiều tầng ý nghĩa. Từ vựng và cách miêu tả của ông ám ảnh đến mức thuật ngữ "Kafkaesque" (thuộc về Kafka) đã ra đời trong tiếng Anh, dùng để chỉ những tình huống phức tạp, kỳ quái, vô lý và đầy tính đe dọa trong đời thực.

"Hóa thân" là một tác phẩm kinh điển của nhà văn Franz Kafka, xuất bản lần đầu vào năm 1915. Tác phẩm được đánh giá là một trong những kiệt tác văn học hư cấu có ảnh hưởng mạnh mẽ nhất thế kỷ 20, khắc họa sâu sắc cảm thức phi lý, sự cô đơn và sự tha hóa của con người trong xã hội hiện đại.

Truyện kể về Gregor Samsa, một nhân viên bán hàng sống cùng cha mẹ và em gái Grete. Gregor là lao động chính của gia đình, ngày ngày làm việc quần quật để trả món nợ của cha và chu cấp cho cả nhà. Một buổi sáng, Gregor tỉnh dậy và phát hiện mình đã biến thành một sinh vật khổng lồ giống côn trùng. Điều kỳ lạ là Gregor không quá hoảng loạn vì việc biến hình, điều đầu tiên anh lo lắng lại là mình sẽ đi làm muộn. Ban đầu, gia đình vô cùng kinh hãi nhưng vẫn cố chăm sóc Gregor. Em gái Grete là người duy nhất mang thức ăn và dọn phòng cho anh. Tuy nhiên, theo thời gian, khi Gregor không còn khả năng kiếm tiền, thái độ của mọi người cũng dần thay đổi. Cha coi anh như một mối đe dọa, từng ném táo vào người khiến anh bị thương. Mẹ vừa thương vừa sợ, không dám đến gần. Còn Grete, từ chỗ yêu thương cũng dần trở nên mệt mỏi và chán ghét. Trong đêm nọ, anh đã chết một mình vì kiệt sức, đói khát và tuyệt vọng. Điều lạnh lùng là gia đình anh không hề đau khổ mà lại còn cảm thấy nhẹ nhõm.

Trước khi hóa thân, toàn bộ đời sống của Gregor chỉ xoay quanh nghĩa vụ, bổn phận và lao động. Kafka gần như không cho Gregor có bất kỳ đời sống cá nhân nào. Cậu không có bạn bè, không có tình yêu, không có thú vui, cũng không có ước mơ vượt ra ngoài việc kiếm tiền cho gia đình. Khi Gregor còn kiếm được tiền, gia đình xem cậu là chỗ dựa. Khi Gregor biến thành một con bọ và mất khả năng lao động, mọi tình yêu, lòng biết ơn và sự gắn bó đều nhanh chóng tan biến. Ở đây, "con bọ" không chỉ là Gregor. Nó là cái nhìn của xã hội đối với những ai không còn tạo ra giá trị kinh tế. Một con người mất khả năng lao động lập tức bị xem như gánh nặng. Trong nguyên tác tiếng Đức, Franz Kafka dùng từ "Ungeziefer", một từ bất định về mặt sinh học và mang hàm nghĩa văn hóa là một sinh vật ghê tởm, đáng bị loại bỏ, không có chỗ đứng trong đời sống con người. Chính sự mơ hồ ấy cho thấy Kafka không thật sự đang miêu tả một loài bọ, "con bọ" không phải một thực thể sinh học, mà là một ký hiệu triết học.

Tác phẩm còn đặt ra một câu hỏi mang tính hiện sinh, rằng liệu con người có thực sự hiểu mình là ai, hay bản sắc của họ chỉ được xác nhận thông qua ánh nhìn của người khác? Điều đáng chú ý là Gregor chưa bao giờ phủ nhận mình là con người, ý thức của cậu vẫn nguyên vẹn. Cậu vẫn lo mình đi làm muộn, vẫn thương cha mẹ, vẫn quan tâm đến em gái, vẫn xúc động khi nghe tiếng đàn violin. Nói cách khác, nội tâm Gregor vẫn hoàn toàn là con người, chỉ có cơ thể thay đổi. Nhưng trong xã hội, ý thức không đủ để chứng minh nhân tính, người khác chỉ nhìn thấy lớp vỏ bên ngoài. Họ không nhìn thấy linh hồn Gregor, họ chỉ nhìn thấy một sinh vật đáng ghê sợ. Từ đó, ta có thể nhìn thấy một bi kịch sâu sắc đó là con người không chỉ đau khổ vì mình là ai, mà còn đau khổ vì mình bị nhìn nhận như thế nào. Đó cũng là lý do Gregor dần chấp nhận đời sống của một con bọ. Cậu bắt đầu bò trên tường, thích bóng tối, ăn thức ăn ôi thiu. Đây không đơn thuần là sự thích nghi sinh học mà là quá trình nội tâm hóa sự kỳ thị. Khi cả thế giới đều đối xử với bạn theo một cách nào đó, cuối cùng bạn cũng sẽ nhìn chính mình bằng con mắt ấy. Đó chính là điều mà tâm lý học hiện đại ngày nay chỉ ra về sức mạnh đáng sợ của sự gán nhãn xã hội, rằng con người có thể trở thành điều mà người khác liên tục nói về mình.

Hình tượng "con bọ" cũng chính là một tấm gương để người đọc nhận ra chính mình. Trong xã hội hiện đại, con người ngày càng bị đánh giá bằng hiệu suất, thành tích, địa vị và khả năng tạo ra giá trị. Khi những tiêu chí ấy mất đi, liệu điều gì còn lại để chứng minh một người vẫn xứng đáng được yêu thương và tôn trọng? Và không có một câu trả lời trực tiếp nào mà trong quá trình tiếp nhận tác phẩm, độc giả sẽ tự đối diện với câu hỏi ấy.

Trong bức thư gửi nhà xuất bản Kurt Wolff vào ngày 25/10/1915, khi biết họa sĩ Ottomar Starke sẽ thiết kế bìa, Kafka đã viết: "Tuyệt đối không được vẽ ra con bọ ấy. Không thể miêu tả nó, dù chỉ từ xa". Điều này cho thấy, Kafka không muốn độc giả nhìn thấy "con bọ" một cách trực quan, ông đang bảo vệ tính bất khả định của biểu tượng. Ở góc độ mỹ học tiếp nhận, có thể nói rằng Kafka muốn để khoảng trống cho độc giả đồng sáng tạo ý nghĩa. Mỗi người sẽ "thấy" một con bọ khác nhau, đó có thể là nỗi sợ hãi, sự cô độc hay cảm giác bị xã hội ruồng bỏ.

"Con bọ" trong "Hóa thân" không phải là biểu tượng của sự xấu xí, mà là hình tượng cô đọng của toàn bộ bi kịch con người hiện đại. Ở đâu đó, có những con người bị biến thành công cụ, bị định nghĩa bởi giá trị sử dụng, bị cô lập và cuối cùng đánh mất quyền được thừa nhận như một con người. Kafka không viết về một người biến thành con bọ, mà ông đã viết về một xã hội có khả năng biến bất kỳ ai thành con bọ mà không cần đến phép màu nào.