Chiều thu​

Thăm thẳm trời xanh lộng đáy hồ,

Mùi hoa thiên lý thoảng chiều thu.

Con cò bay lả trong câu hát,

Giấc trẻ say dài nhịp võng ru.


Lá thấp cành cao gió đuổi nhau,

Góc vườn rụng vội chiếc mo cau.

Trái na mở mắt, nhìn ngơ ngác,

Đàn kiến trường chinh tự thủa nào.


Lúa trổ đòng tơ, ngậm cốm non,

Lá dài vươn sắc lưỡi gươm con.

Tiếng chim mách lẻo cây hồng chín,

Điểm nhạt da trời những chấm son.


Hai cánh chia quân chiếm mặt gò,

Bê con đùa mẹ bú chưa no.

Cờ lau súng sậy giam chân địch,

Trận Điện Biên này lại thắng to.


Sông đỏ phù sa, nước lớn rồi,

Nhà bè khói bếp lững lờ trôi.

Đường mòn rộn bước chân về chợ,

Vú sữa đẫy căng mặt yếm sồi.


Thong thả trăng non dựng cuối làng,

Giữa nhà cây lá bóng xiên ngang.

Chiều con, cặm cụi đôi ngày phép,

Ngồi bẻ đèn sao, phất giấy vàng.


Nguyễn Bính

Nguồn: Hoàng Xuân, Nguyễn Bính - thơ và đời, NXB Văn học, 2003



Cảm nhận bài thơ Chiều Thu:

"Chiều thu" của Nguyễn Bính được đánh giá là tác phẩm viết về mùa thu hay nhất trong thi ca Việt Nam. Đây là bài thơ tiêu biểu cho câu nói: "Thi trung hữu họa" - trong thơ có vẽ. Trong bài, con người và phong cảnh mùa thu hòa quyện với nhau làm rung động lòng người.

Với sự quan sát tinh tế, lối miêu tả đầy hình ảnh, sinh động và cách ví von, nhân hóa tài tình của tác giả, phong cảnh thiên nhiên trong bài thơ hiện lên thật đặc sắc, đậm đặc chất thu. Đó là "Thăm thẳm trời xanh lộng đáy hồ", "Điểm nhạt da trời những chấm son" ; là hương thơm của hoa trái: "Mùi hoa thiên lý thoảng chiều thu", "Trái na mở mắt nhìn ngơ ngác"..

Cảnh sắc tươi đẹp ấy trở nên đời thường, dân dã hơn khi có hình bóng con người. Ngọt ngào biết bao với lời ru của bà, của mẹ, của chị: "Con cò bay lả trong câu hát/ Giấc trẻ say dài nhịp võng ru". Cảm động hơn là dáng vẻ người mẹ trẻ: "Đường mòn rộn bước chân về chợ /Vú sữa đầy căng mặt yếm sồi" khi vừa phải vất vả lo toan cuộc sống vừa chăm sóc con. Trong bức tranh mùa thu của làng quê ấy, Nguyễn Bính ưu ái dành nhiều câu thơ cho trẻ em. Chiều thu trở nên thú vị, sinh động hơn với cảnh các em đi chăn trâu bò bày trò chơi trận giả trên cánh đồng làng: "Hai cánh chia quân chiếm mặt gò/ Bê con đùa mẹ bú chưa no/Cờ lau súng sậy giam chân địch/Trận Điện Biên này lại thắng to". Và vào ngày trăng Rằm, các em lại rộn ràng rước đèn ông sao vui Tết Trung thu.

"Chiều thu" của Nguyễn Bính miêu tả cảnh mùa thu ở làng quê miền Bắc vào nửa cuối thế kỷ trước. Nhiều hình ảnh nay không còn hoặc đã thay đổi nhưng khi đọc ta vẫn thấy rung cảm, thấy yêu cuộc sống và không thôi nhớ về tuổi thơ.

Hoàn cảnh sáng tác Chiều thu​

Bài Chiều thu được Nguyễn Bính viết vào năm 1936, khi ông đang làm công cho một hiệu may ở phố Hàng Gai - Hà Nội. Hoàn cảnh sáng tác của bài thơ gắn liền với những tháng ngày ông rời quê lên thành thị trong giai đoạn ông còn trẻ tuổi, Nguyễn Bính vốn lớn lên ở vùng đồng bằng Bắc Bộ, nơi những buổi chiều mùa thu luôn phủ đầy sắc vàng của nắng tàn, hương cốm mới, tiếng chim gọi bầy và sự tĩnh lặng rất riêng của làng quê. Bài thơ mang trong lòng nỗi nhớ những cánh đồng, bến đò, lũy tre và những buổi chiều thu hiu hắt nơi làng cũ. Bài thơ ra đời như một khoảnh khắc giãi bày cảm xúc: Vừa nhớ, vừa buồn, vừa mơ hồ về một tình yêu mong manh đã xa.

Chiều trong bài thơ này không buồn. Nó yên, rộng và đầy hơi thở của làng quê. Đó là một buổi chiều mà người ta có thể nghe được cả mùi hoa trong gió, nhìn thấy cả chuyển động rất nhỏ của cây cối, của đàn vật, của ruộng đồng. Không gian mở ra nhẹ nhàng như một bức tranh được vẽ bằng những gam màu quen thuộc của nông thôn Bắc Bộ.

Cái hay của bài thơ nằm ở sự bình dị. Không cần những cảnh lớn lao, chỉ cần những điều rất nhỏ: Một mùi hương thoảng qua, một chiếc lá rơi, một trái cây vừa chín, một đàn kiến lặng lẽ đi. Những chi tiết ấy ghép lại thành nhịp sống chậm rãi của làng quê, nơi thiên nhiên và con người hòa vào nhau rất tự nhiên.

Đọc bài thơ dễ thấy một cảm giác rất trong: Một buổi chiều mà mọi thứ đều hiền lành. Trẻ con ngủ trên võng, con vật đùa nhau ngoài gò, người dân trở về từ chợ, khói bếp bay lững lờ. Không có vội vã, không có ồn ào. Chỉ có một nhịp sống thanh thản, giống như khoảng nghỉ êm đềm của đất trời trước khi đêm xuống.

Điều đặc biệt là trong bức tranh yên bình ấy vẫn thấp thoáng tinh thần thời đại. Những hình ảnh quen thuộc của tuổi thơ và trò chơi đồng quê bỗng mang dáng dấp của một cuộc chiến đấu. Chỉ một liên tưởng nhẹ cũng đủ làm cho buổi chiều làng quê trở nên rộng hơn, gắn với vận mệnh của đất nước.

Có thể xem Chiều thu là tiếng thở dài rất đỗi chân quê của Nguyễn Bính, khi mùa thu trở thành cái cớ để ông quay về với ký ức, với hồn quê và với chính nỗi cô đơn quen thuộc trong tâm hồn mình.

Phân tích bài thơ Chiều thu​

Ngay khổ đầu, nhà thơ đã mở ra một không gian cao và sâu:

"Thăm thẳm trời xanh lộng đáy hồ,

Mùi hoa thiên lý thoảng chiều thu."

Trời và hồ hòa vào nhau tạo cảm giác trong vắt. Không gian ấy không chỉ được cảm nhận bằng mắt mà còn bằng khứu giác – mùi hương thoảng qua khiến buổi chiều trở nên mềm và dịu.

Những hình ảnh quen thuộc của nông thôn tiếp tục xuất hiện:

"Con cò bay lả trong câu hát,

Giấc trẻ say dài nhịp võng ru."

Con cò, câu hát, chiếc võng – tất cả đều gợi một đời sống bình yên. Nhịp thơ chậm, êm, giống như nhịp đung đưa của chiếc võng trưa hè.

Ở khổ tiếp theo, thiên nhiên trở nên sinh động qua những chuyển động nhỏ:

"Trái na mở mắt, nhìn ngơ ngác,

Đàn kiến trường chinh tự thủa nào."

Cách nhân hóa làm cho cảnh vật có linh hồn. Trái na như một đứa trẻ vừa thức giấc, còn đàn kiến thì kiên nhẫn đi mãi trên hành trình của mình.

Đến khổ thơ về cánh đồng, màu sắc và âm thanh của mùa thu hiện lên rõ ràng:

"Lúa trổ đòng tơ, ngậm cốm non,

Lá dài vươn sắc lưỡi gươm con."

Ruộng đồng không chỉ đẹp mà còn tràn đầy sức sống. Những hình ảnh ấy cho thấy sự sung túc của mùa màng và sự gắn bó của con người với đất đai.

Một điểm thú vị của bài thơ là liên tưởng bất ngờ:

"Cờ lau súng sậy giam chân địch,

Trận Điện Biên này lại thắng to."

Những trò chơi trẻ con với cỏ lau, cây sậy bỗng được nhìn như một trận đánh lớn. Sự hồn nhiên của trẻ nhỏ hòa với tinh thần chiến đấu của thời đại, tạo nên một nét rất riêng cho bức tranh làng quê.

Khổ cuối đưa buổi chiều về trạng thái yên tĩnh:

"Thong thả trăng non dựng cuối làng,

Giữa nhà cây lá bóng xiên ngang."

Ánh trăng vừa lên, bóng cây nghiêng qua mái nhà, gợi một không gian rất đỗi thanh bình. Buổi chiều khép lại trong sự chậm rãi và ấm áp của đời sống gia đình.

Bằng những hình ảnh giản dị, giàu sức gợi và nhịp thơ nhẹ nhàng, Nguyễn Bính đã vẽ nên một bức tranh làng quê mùa thu vừa trong trẻo vừa sống động. Bài thơ không chỉ tả cảnh, mà còn lưu giữ một cảm giác bình yên rất sâu của đời sống nông thôn Việt Nam.