★ Phù ★ Xem lại mới thấy lần cuối cùng mình làm bài "Chúng ta không giống nhau" đã là chuyện của hơn hai tháng trước. Tối qua lúc ngủ chợt nhớ ra chữ "phù" nên hôm nay làm cho mọi người đọc chơi. - Phù sa: Chữ "phù" này có nghĩa là nổi, nổi trên mặt nước. Thiều Chửu giảng "vật gì ở trên mặt...

Nghĩa Hán Việt của một số từ thường gặp ★ Thích ★ - Kích thích: Chữ "thích" này có nghĩa là tiêm, chích, châm, đâm, chọc, chữ Hán viết là 刺. Tự hình của 刺 trong giáp cốt văn vẽ một cái cây có gai đâm tua tủa. "Kích thích" vốn có nghĩa là đâm chém (chữ "kích" nghĩa là đánh đập, chém giết)...

"Trong đời, con sẽ trải qua rất nhiều ngày buồn thảm, nhưng ngày buồn thảm nhất là ngày con mất mẹ con." Lời người bố nói với con trai trong quyển sách Những tấm lòng cao cả của nhà văn Ý Edmondo De Amicis, là câu văn tôi không bao giờ quên. Gần như mỗi người lớn lên đều cùng trải qua một cơn...

Từ gốc Hán, viết là [ 孤独], trong đó: - Cô là lúc nhỏ không có cha mẹ, mồ côi; - Độc là về già không con cái. Người cô độc là người trải qua sinh lão bệnh tử một mình. Sau này, cô độc thường dùng để chỉ trạng thái tâm lí của con người. * * * Nguồn: Ngày Ngày Viết Chữ Original photo by Rod...

Tiền "nhuận bút" là tiền trả cho tác giả viết sách viết báo. Từ này có gốc Hán, viết là 润笔, trong đó: - Nhuận là làm ướt, làm thấm; - Bút là cây bút lông. Nhuận bút là làm ướt phần lông bút. Ngày xưa người ta viết bằng bút lông, nếu lâu ngày ngòi bút không được thấm ướt lông sẽ khô, giòn và...

Ngày trước dân mình hay nói tới từ "lãnh tụ", ví dụ, "Bác Hồ là lãnh tụ vĩ đại của dân tộc Việt Nam". Từ "lãnh tụ" này gốc gác là gì? "Lãnh tụ" là từ gốc Hán, viết là 領袖, về mặt từ nguyên thì rất đơn giản, nó xuất phát từ cái áo mà chúng ta thường mặc: - "Lãnh" là cái cổ áo; - "Tụ" là ống tay...

- "Cổ xúy" là gì? - "Cổ" nghĩa là cái trống [鼓] . Xúy (còn có âm khác là xuy) nghĩa là thổi [吹] . "Cổ xúy" vốn có nghĩa là "đánh trống thổi sáo", sau này dùng theo nghĩa là hô hào, vận động, cổ vũ cho một việc gì đó. - Hiện nay, "cổ xúy" thường dùng khi phê phán việc hô hào, vận động chuyện gì...

- Từ "ma giáo", đúng ra là "Ma giáo", xuất hiện nhiều trong các tiểu thuyết võ hiệp Kim Dung (mà phần đông chúng ta biết khi được chuyển thể thành phim như Ỷ Thiên Đồ Long Kí, Tiếu Ngạo Giang Hồ.). - Trong truyện của Kim Dung, đệ tử Ma giáo thường làm những chuyện (có vẻ) bất chính, thiên lí...

- "Lưu manh" là gì? Có phải người xấu không? - Thật ra, nguồn gốc hai chữ "lưu manh" không phải dùng để chỉ người xấu. - Lưu [流] có nghĩa gốc là trôi, chảy, rồi nghĩa phái sinh là rày đây mai đó. - Manh [氓] có hai nghĩa, một là "người dân", xưa dùng để chỉ trăm họ; hai là "dân quê". Âm xưa...

- Đôi khi, mọi người hay dùng từ "bùng binh" để chỉ nơi giao lộ, vòng xoay hay còn gọi là vòng xuyến. Nguồn gốc của từ "bùng binh" này là gì? - "Bùng binh" vốn không phải là giao lộ. Đây là phương ngữ Nam bộ, vốn dùng để chỉ một địa hình sông nước. Cụ thể, "bùng binh" là chỗ phình rộng giữa...

"Sa thải" là một từ gốc Hán, (viết là 沙汰). Từ này vốn có nghĩa là "đãi cát" (sa nghĩa là cát), nghĩa bóng là "bỏ cái xấu, giữ cái tốt". Do cái nghĩa bóng này mà "sa thải" thường dùng trong các trường hợp đuổi việc (Từ điển Đào Duy Anh, 2005, trang 662). * * * Nguồn: Ngày Ngày Viết Chữ...

- Do đâu mà những chuyện khó giải quyết, khó trả lời lại gọi là "hóc búa"? - "Hóc búa" vốn là lối nói của những người đốn gỗ. Ngày xưa chưa có cưa máy cá nhân thuận tiện như bây giờ. Cũng chẳng phải hễ ai đi rừng thì đều "kéo cưa lừa xẻ". Dụng cụ gọn nhẹ và cơ động nhất lúc bấy giờ chỉ là cái...

- Tại sao nói "tuyệt cú mèo", cái gì đó tuyệt vời thì liên quan gì đến con cú mèo? - "Tuyệt cú mèo" nghĩa là "tuyệt vời, rất tuyệt, đạt đến mức coi như lý tưởng, không còn chê chỗ nào được nữa" (theo Từ điển từ ngữ Nam Bộ của Huỳnh Công Tín, NXB Chính trị Quốc gia, Hà Nội, 2009). - Nguồn gốc...

- Tại sao hai người yêu nhau thì gọi là bồ bịch? - Bồ bịch là một từ ghép, chỉ hai nông cụ. Bồ là dụng cụ đựng lúa, có đáy; bịch cũng là dụng cụ đựng lúa nhưng là tấm ví khoanh tròn, không đáy mà lấy nền nhà làm đáy. Ca dao có câu: "Bởi anh chăm việc canh nông; Cho nên mới có bồ trong bịch...

"Lấy le cua gái" là lấy cái gì làm cái gì? - Mình hay nói "lấy le", "làm chuyện đó để lấy le", vậy lấy le là lấy cái gì? "Le" là từ gốc Pháp, xuất phát từ chữ "L'air" nghĩa là dáng vẻ. "Lấy le" hay "làm le" nghĩa là "tỏ vẻ, làm ra vẻ". - Vậy "cua" gái là thế nào? Tán gái thì liên quan gì đến...

Sự đặc biệt của từ "đặc biệt" : "Đặc biệt" là từ gốc Hán, viết là 特别, trong đó: - "Đặc" là con bò (trâu) đực. Các bạn học tiếng Hán sẽ biết chữ "đặc" là bộ ngưu (牛). Trong nghi lễ thời vua Thuấn (một vị vua "điển hình tiêu biểu" của Trung Hoa cổ đại) có một lễ tế chỉ giết một con bò. Nhấn...

★Tổ chức★ Từ gốc Hán, viết là [ 组织], trong đó: - Tổ là xếp các sợi dây nằm dọc; - Chức là dùng các sợi dây ngang đan vào các sợi dây dọc. "Chức" cũng có nghĩa là "dệt" (dệt tơ, dệt vải). Người con gái dệt vải gọi là "Chức Nữ" (trong Ngưu Lang Chức Nữ). Tổ chức (vốn là động từ, nhưng cũng...

★Phù phiếm★ Từ gốc Hán, viết là [ 浮泛], trong đó - Phù là nổi trên mặt nước và đứng yên một chỗ; - Phiếm là nổi trên mặt nước và trôi đi trôi lại. Phù phiếm vốn dùng để chỉ sự vật, tính cách hay thay đổi, sau này dùng để chỉ sự viển vông, không thiết thực, không thực tế. * * * Nguồn: Ngày...

★Tào khang★ Từ gốc Hán, viết là [ 糟糠], trong đó: - Tào (đúng ra phải dùng là "tao") nghĩa là bã rượu, cám gạo; - Khang là vỏ trấu. "Tào khang" là những thứ gần như bỏ đi của hạt gạo, vốn chỉ những thứ không giá trị, chỉ người nghèo khó mới dùng. Sau này chuyển nghĩa, chỉ người vợ gắn bó với...

★Thiết tha★ Từ gốc Hán (tôi thật sự không thể tin nổi một từ có vẻ thuần Việt như này mà cũng có gốc Hán ahuhu), viết là [ 切 磋], trong đó: - Thiết là cắt; - Tha là mài. Từ này xuất phát từ bài thơ "Kỳ ức 1" trong Kinh Thi, viết rằng: ".. Như thiết như tha Như trác như ma. Sắt hề! Hạn hề...

Từ Hán Việt, chữ Hán viết là 盲動, giản thể viết 盲动, bính âm là /mángdòng/, trong đó: - Manh là mù, lòa, mắt không nhìn thấy thì gọi là manh, như "thong manh" hay "thanh manh", thiếu hiểu biết, kém ở một phương diện nào đó cũng gọi là manh; - Động là làm việc, hành xử nói chung. "Manh động" là...

Giải Nghĩa Từ Liêm Sỉ Từ gốc Hán, viết là 廉恥, giản thể là 廉耻, bính âm là /líanchǐ/, trong đó: - Liêm là trong sạch, ngay thẳng, Thiều Chửu giảng "biết phân biệt nên chăng không lấy xằng" gọi là liêm; - Sỉ là xấu hổ, lấy làm xấu hổ, hổ thẹn. "Liêm sỉ" là lòng dạ ngay thẳng trong sạch, biết...

★Thành phố Mỹ Tho (tỉnh Tiền Giang) ★ Từ gốc Khơ me, Mỹ Tho là phiên âm của "mi so" trong cụm "srock mé sa mi so", nghĩa là "xứ có người con gái nước da trắng". Đại khái thì nói con gái xứ này đẹp đó. (Theo Ứng Hòe Nguyễn Văn Tố, "Khảo về tiếng ta", 1943) ★Bến Tre★ Dân gian thường nói...

Nghĩa Của Từ Đếm Xỉa Từ cũ, giờ vẫn còn dùng, liên quan đến việc đếm tiền đồng hồi xưa. Đại Nam Quấc âm Tự vị của Hùinh Tịnh Paulus Của giảng: - Đếm là kể ra từ số từ món, như nói một hai ba bốn v. V là đếm (cái này dễ hiểu quá hén) ; - Xỉa là cách đếm tiền đồng, sắp mỗi doi năm đồng gọi là...

Nghĩa Của Từ Phiến Diện Từ gốc Hán, viết là 片面, bính âm là /pìanmìan/, trong đó: - Phiến là mảnh, vật gì mỏng mà phẳng đều gọi là phiến, như mộc phiến là tấm ván, chỉ phiến là mảnh giấy, Thiều Chửu còn giảng cái gì chỉ một nửa thôi cũng gọi là phiến, như phiến ngôn là nửa lời; - Diện là...

Giải Nghĩa Của Từ Xạo Ke Hồi bữa tui coi một MV ca nhạc thiếu nhi, đầu tư công phu lắm, mỗi tội MV có một chi tiết làm tui hơi giật mình, rằng thoại trong MV có đoạn cô bé nhân vật chính, chắc chừng 5-6 tuổi, dùng từ "xạo ke". Hồi năm 2018 tui đã giải thích nghĩa của từ này rồi, và từ độ...

Nguồn gốc của câu "Từ thời năm Thìn bão lụt.." Người Nam bộ có câu cửa miệng rằng, "từ thời năm Thìn bão lụt", hoặc "hồi năm Thìn bão lụt", hoặc là "nước tràn như năm Thìn bão lụt". Hồi bé tui cứ tưởng đó chỉ là cách nói chung chung vì năm Thìn là năm rồng, mà rồng thì làm mưa. Té ra có một...

Giải Nghĩa Từ Trắc Ẩn Từ Hán Việt, viết là 惻隱, giản thể viết 恻隐, bính âm là /cèyǐn/, trong đó: - Trắc là xót xa, bùi ngùi, đau lòng, thương xót trước cảnh khổ thì gọi là trắc, "Liêu trai chí dị" của Bồ Tùng Linh viết: "Quy kiến môn hộ tiêu điều, ý thậm bi trắc" (歸見門戶蕭條, 意甚悲惻), về thấy nhà...

Giải Nghĩa Từ Trụy Lạc Từ Hán Việt, viết là 墜落, giản thể viết 坠落, bính âm là /zhùiluò/, trong đó: - Trụy là ngã xuống, rơi, rụng, đổ, mất, chìm xuống; - Lạc là rơi rụng, sa xuống, "ngô đồng nhất diệp lạc, thiên hạ cộng tri thu" (梧桐一葉落, 天下共知秋) là một lá ngô đồng rụng, mọi người đều biết là...

Giải Nghĩa Từ Bỉ Ổi Từ Hán Việt, viết là 鄙猥, bính âm là /bǐ wěi/, trong đó: - Bỉ là thô tục, thô lỗ, hèn hạ, hèn mọn, đê tiện, nói chung là bảy bảy bốn chín cái nghĩa chỉ kẻ thô tục; - Ổi là hèn hạ, thấp kém. "Bỉ ổi" là từ để chỉ sự xấu xa, hèn hạ, đáng khinh, như hành động bỉ ổi, con...