Ngậm ngùi​

Nắng chia nửa bãi, chiều rồi..

Vườn hoang trinh nữ xếp đôi lá rầu.

Sợi buồn con nhện giăng mau,

Em ơi! Hãy ngủ.. Anh hầu quạt đây.

Lòng anh mở với quạt này,

Trăm con chim mộng về bay đầu giường.

Ngủ đi em, mộng bình thường!

Ru em sẵn tiếng thuỳ dương mấy bờ..

Cây dài bóng xế ngẩn ngơ..

- Hồn em đã chín mấy mùa thương đau?

Tay anh em hãy tựa đầu,

Cho anh nghe nặng trái sầu rụng rơi..

Huy Cận

Bài thơ này đã được nhạc sĩ Phạm Duy phổ nhạc thành bài hát cùng tên.

Nguồn:

1. Tinh tuyển văn học Việt Nam (tập 7: Văn học giai đoạn 1900-1945 ), Trung tâm Khoa học xã hội và nhân văn quốc gia, NXB Khoa học xã hội, 2004

2. Hoài Thanh, Hoài Chân, Thi nhân Việt Nam, NXB Văn học, 2007

Hoàn cảnh sáng tác bài thơ​

Bài thơ Ngậm Ngùi của Huy Cận ra đời trong bối cảnh phong trào Thơ Mới đang phát triển mạnh mẽ vào những năm 1930–1940. Đây là giai đoạn văn học Việt Nam chịu ảnh hưởng sâu sắc từ tinh thần lãng mạn phương Tây, đồng thời cũng phản ánh tâm trạng cô đơn, buồn bã của lớp trí thức trẻ trước thực tại xã hội nhiều biến động.

Ngậm Ngùi được sáng tác khoảng cuối thập niên 1930 và sau đó được in trong tập thơ Lửa Thiêng (1940) – tập thơ đầu tay nổi tiếng của Huy Cận. Thời điểm ấy, nhà thơ còn rất trẻ, đang sống trong không khí giao thoa giữa truyền thống và hiện đại, giữa khát vọng yêu thương và nỗi buồn thời đại. Gần 20 năm sau đó, nhạc sĩ Phạm Duy phổ nhạc cho bài thơ này để trở thành ca khúc Ngậm Ngùi, đã đi vào lòng công chúng yêu nhạc với ca từ da diết và điệu nhạc u buồn.

Bối cảnh xã hội và tâm trạng thời đại​

Thời kỳ trước Cách mạng tháng Tám 1945, đất nước đang sống dưới ách thuộc địa. Xã hội có nhiều bất công và bế tắc, khiến nhiều trí thức trẻ cảm thấy lạc lõng, cô đơn và mất phương hướng. Trong văn học, tâm trạng ấy thường được gọi là "nỗi buồn thời đại".

Thơ của Huy Cận giai đoạn này mang nặng cảm giác trống vắng, u hoài và suy tư về thân phận con người. Ngậm Ngùi cũng mang màu sắc ấy: Một nỗi buồn dịu dàng, lặng lẽ, giống như một tiếng thở dài trước sự mong manh của tình yêu và cuộc đời.

Nguồn cảm hứng chính của bài thơ đến từ những rung động rất tinh tế trước vẻ đẹp mong manh của người con gái và sự trôi đi của thời gian. Huy Cận không nói trực tiếp đến một câu chuyện tình cụ thể mà tạo ra một không gian cảm xúc rất nhẹ nhàng: Cô gái đang ngủ, thời gian trôi qua, còn người ngắm nhìn thì chỉ biết lặng lẽ cảm nhận và tiếc nuối.

Chính sự yên tĩnh và mong manh ấy đã tạo nên cảm xúc "ngậm ngùi" – một nỗi buồn không dữ dội, không bi kịch, mà dịu dàng và sâu lắng. Hoàn cảnh ra đời của bài thơ giúp người đọc hiểu rõ hơn phong cách thơ Huy Cận trước Cách mạng: Giàu chất triết lý, mang nỗi buồn nhân sinh và cảm giác cô đơn của con người trong vũ trụ rộng lớn.

Ngậm Ngùi vì thế không chỉ là một bài thơ về tình cảm nhẹ nhàng mà còn là tiếng lòng của một thế hệ thi sĩ trẻ trong thời kỳ nhiều biến động. Bài thơ thể hiện vẻ đẹp tinh tế của Thơ Mới: Cảm xúc sâu lắng, ngôn ngữ gợi cảm và nỗi buồn rất nhân bản.

Cảm hứng sáng tác của bài thơ​

Hầu như ai cũng nghĩ là "Ngậm Ngùi" được thi sĩ Huy Cận viết về mối tình yêu đương đôi lứa thông thường. Nhưng thật ra hoàn cảnh để sáng tác bài thơ này không phải vậy, đây là bài thơ được Huy Cận sáng tác với nỗi buồn đau, thương tiếc, khi về lại quê thăm mộ em gái út của mình.

Năm 1990, Cù Huy Chử, em của Cù Huy Cận, đã thổ lộ với phóng viên:

"Quê Huy Cận ở Nghệ An, ông bố là một thầy đồ nho hết thời, tất cả trông nhờ vào sự tần tảo lam lũ của vợ. Ông bố là thầy đồ nên suốt đời chẳng làm ăn gì cả, ăn ở không suốt ngày ngồi gặm cái quạt buồm đến nỗi nó vẹt mòn mất cả cán. Nhà lại đông con, có đến 7 anh chị em.

Huy Cận rất thương cô em gái út. Vì nhà nghèo lại đông con nên ông phải vào Huế giúp việc cho một người bà con để được nuôi ăn học.

Ở nhà cô út chỉ quanh quẩn bên mẹ. Ngày xưa liên lạc đâu phải dễ dàng. Cô út khoảng 10 thuổi thì bị đậu mùa rồi qua đời. Nghỉ hè, Huy Cận về nhà mới biết em út đã mất.

Ông ra thăm mộ em ở cuối vườn, nơi có trồng mấy cây thông reo. Cỏ mắc cỡ lẫn cỏ dại trùm cả ngôi mộ".

Sau đó, vào năm 1991, chính Huy Cận cũng xác nhận hoàn cảnh để sáng tác bài thơ Ngậm ngùi là đúng như em trai của ông đã nói: Viết sau khi thăm mộ của em gái nhỏ bạc mệnh:

Nắng chia nửa bãi chiều rồi

Vườn hoang trinh nữ xếp đôi lá rầu

Sợi buồn con nhện giăng mau

Em ơi hãy ngủ anh hầu quạt đây

Tựa đề của bài thơ là "Ngậm Ngùi" nên khi vào bài, tác giả vẽ nên cảnh buồn của chiều vắng, nắng cũng "chia nửa bãi", như biết sẻ chia tâm sự buồn bã của lòng người anh trai khi ra thăm mộ em gái.

"Nắng chia nửa bãi chiều rồi" – Hầu như những người thích thi ca thời tiền chiến đều quen thuộc với câu thơ ấn tượng này, như lửng lơ giữa thực và mộng trong không gian tiếp giáp giữa ngày và đêm.

Vườn xưa giờ đã như vườn hoang đầy các loài cỏ dại, và trong các loại cỏ dại đó có loài cỏ đã quen thuộc với tuổi thơ của hầu hết mọi người: Cây mắc cỡ, còn gọi là cây trinh nữ. Hoa trinh nữ có màu hồng nhạt đẹp đơn sơ và lá cây cỏ mỗi lần đụng đến là tự động xếp lá lại, như Huy Cận đã tả loài cỏ hoa dại này rất hay: "Vườn hoang trinh nữ xếp đôi lá rầu".

Hình ảnh sợi tơ nhên giăng được cho là "sợi buồn" nghe như nỗi buồn mất em gái bàng bạc khắp nơi, và "Em ơi hãy ngủ anh hầu quạt đây", như vẫn tưởng là em vẫn đang ngủ đấy thôi, hai tiếng "hầu quạt" thương yêu và trân trọng cho người nghe cảm xúc cảm động về tấm lòng yêu mến của người anh đang trìu mến quạt ru em ngủ.

Lòng anh mở với quạt này

Trăm con chim mộng về bay đầu giường

Ngủ đi em, mộng bình thường

Ngủ đi em, mộng bình thường

Ru em sẵn tiếng thùy dương đôi bờ

Ngủ đi em, ngủ đi em..

Ngủ đi mộng vẫn bình thường

À ơi có tiếng thùy dương mấy bờ..

Tấm tình yêu mến thương của anh, mở ra với quạt này ru em vào giấc ngủ ngon có "trăm con chim mộng về bay đầu giường". Ru giấc tuổi thơ em vào "mộng bình thường", bình yên như bao giấc mộng đẹp ở trên đời. Vỗ về em vào giấc gọi là "mộng bình thường" là vì quá yêu mến em nên anh không muốn tin là em đã ngủ yên trong lòng đất. Vẫn tin em vẫn còn bé bỏng ngây thơ như ngày nào, vẫn còn ra vườn hái hoa cỏ dại bày những trò chơi con nít của ngày xưa, vẫn ngủ giữa những trưa hè bên quạt hầu của mẹ, của anh chị thân yêu.

Ru em vào mộng bình thường, anh sẵn sàng hầu quạt làn gió mát, và đôi bờ thùy dương sẵn tiếng vi vút như lời ru quê hương đưa em vào giấc ngủ như những ngày còn thơ. Thùy dương là loài cây dương liễu được trồng nhiều ở miền Trung nên ở đây còn được gọi là miền Thùy dương, như bài hát Về Miền Trung cũng của Phạm Duy có câu: "Về miền Trung miền thùy dương bóng dừa ngàn thông"..

"Ru em sẵn tiếng thùy dương mấy bờ" là câu nguyên tác của bài thơ, đem đến cho người nghe cảm nhận về tình yêu thương ấm áp gia đình, ngoài thâm tình ruột thịt, còn có tình quê hương bàng bạc từ tiếng ru của mấy bờ thùy dương ở khắp nơi đầu núi cuối biển, cho đến khu vườn nhỏ quen thuộc đầy ắp kỷ niệm ấu thơ. Và lời ru của quê hương này đã ru từng giấc ấu thơ và đi theo ta trong suốt cuộc đời.. Cây dài bóng xế ngẩn ngơ

Hồn em đã chín mấy mùa buồn đau

Tay anh, em hãy tựa đầu

Cho anh nghe nặng trái sầu rụng rơi..

Âm điệu bỗng vút cao lên như hàng thùy dương ngẩn ngơ giữa bóng xế hoàng hôn. Vút cao lên bàng hoàng giữa nỗi buồn bã trong giây phút cõi mộng đã nhường cho cõi thực: Một sự thật không thể chối từ được là em đã không còn ở trên cõi đời này. Và anh ngậm ngùi nỗi thương tâm, hỏi em gái nhỏ thương yêu: "Hồn em đã chín mấy mùa buồn đau?". Đây cũng chính là nỗi lòng của anh đã chín đau buồn mấy mùa thương tiếc..

Trái buồn đau đã chín qua mấy mùa biết mùa nào mới lãng khuây. Tay anh đây em hãy tựa đầu như ngày xưa em vẫn còn bé bỏng, anh vẫn thường quạt ru em và vào giấc ngủ trẻ thơ. Em hãy tựa đầu vào tay anh để "cho anh nghe nặng trái sầu rụng rơi..", nghe như tiếp nối nỗi buồn biết bao giờ mới nguôi ngoai..



Cũng như bao thính giả yêu thích ca khúc Ngậm Ngùi, ban đầu tôi cứ tưởng bài thơ này dành riêng cho tình yêu trai gái. Vì ca từ được phổ thơ lục bát của Huy Cận quá hay nên ai cũng đọc và nghe, phớt qua nội dung của từng câu thơ. Sau này khi biết bài thơ được Huy Cận làm cho em gái út của mình đã qua đời, tôi mới chú ý đến câu: "Hồn em đã chín mấy mùa buồn đau" và cho hoàn cảnh sáng tác của bài thơ này như lời thổ lộ của hai anh em nhà thơ Huy Cận là chính xác!

Bài thơ được Huy Cận in trong tập Lửa Thiêng vào năm 1940, bao trùm "Lửa Thiêng" là một nỗi buồn mênh mang da diết. Thiên nhiên trong tập thơ này thật bao la, hiu quạnh, đẹp nhưng buồn, một nỗi buồn thương về cuộc đời, kiếp người.

Nhạc sĩ Phạm Duy nói trong hồi ký: "Tôi yêu thơ Huy Cận từ khi chưa bước vào thế giới âm nhạc.. Có thể nói, sau ca dao, Thơ Mới (nhất là thơ trong cuốn" Lửa Thiêng "), ngay từ đầu, đã là chất liệu nuôi dưỡng con người soạn ca khúc là tôi. Trong loại nhạc tình cảm con người của tôi, nếu có thêm hồn vũ trụ, đó là nhờ ở những bài thơ Huy Cận"

Gần 20 năm sau khi Ngậm Ngùi ra mắt, nhạc sĩ Phạm Duy phổ nhạc cho bài thơ Ngậm Ngùi. Tuy nhiên trong vài năm đầu, bài hát này không gây được nhiều chú ý như những tác phẩm khác của ông. Đến đầu thập niên 1960, sự xuất hiện của Lệ Thu trong làng nhạc đã làm sống dậy ca khúc này, đưa Ngậm Ngùi trở thành một trong những bài nhạc phổ thơ thành công nhất của nhạc sĩ Phạm Duy, và sau đó chính nhà thơ Huy Cận đã gửi lời cảm ơn Phạm Duy về việc giúp bài thơ này thêm nổi tiếng.

Thập niên 1960. Lệ Thu là ca sĩ ăn khách tại phòng trà Queen Bee hàng đêm, và ca khúcNgậm Ngùi luôn được khán giả yêu cầu nhiều nhất. Trong số những khán giả đó có nhà văn Duyên Anh, sau khi nghe Lệ Thu hát Ngậm Ngùi, ông đã viết một bài báo gọi giọng ca trẻ Lệ Thu là Tiếng Hát Vàng Mười, nghĩa là giọng hát quý như vàng không có pha trộn.

Nguồn: Trương Đình Tuấn

Ý nghĩa bài thơ Ngậm ngùi - Huy Cận​

Bài thơ Ngậm ngùi của Huy Cận là một trong những tác phẩm tiêu biểu của phong trào Thơ Mới, thể hiện nỗi buồn sâu lắng, dịu dàng và giàu tính nhân bản. Qua những hình ảnh thiên nhiên tĩnh lặng và giọng điệu tha thiết, bài thơ diễn tả tình cảm yêu thương, xót xa và nỗi đau mất mát của con người trước sự mong manh của cuộc đời.

Không gian buồn và cảm giác cô tịch​

Ngay từ những câu thơ đầu, Huy Cận đã mở ra một khung cảnh chiều vắng đầy tĩnh lặng:

"Nắng chia nửa bãi, chiều rồi

Vườn hoang trinh nữ xếp đôi lá rầu."

Ánh nắng chiều được miêu tả như đang "chia nửa bãi", gợi cảm giác thời gian trôi chậm và không gian nhuốm màu buồn bã. Hình ảnh vườn hoang, lá trinh nữ khép lại tạo nên một bức tranh thiên nhiên vừa đẹp vừa hiu quạnh. Thiên nhiên ở đây không chỉ là cảnh vật mà còn phản chiếu tâm trạng của con người – một nỗi buồn lặng lẽ và sâu kín.

Tình cảm yêu thương tha thiết​

Ở phần tiếp theo, bài thơ chuyển sang giọng điệu dịu dàng như lời ru:

"Em ơi! Hãy ngủ.. Anh hầu quạt đây."

Câu thơ mang âm hưởng thân thương, như sự chăm sóc của một người thân dành cho người đang ngủ. Tình cảm ấy rất ấm áp và trìu mến. Người "anh" trong bài thơ dường như muốn giữ lại khoảnh khắc bình yên, ru "em" vào giấc ngủ êm đềm với "trăm con chim mộng".

Những hình ảnh như "quạt", "chim mộng", "tiếng thuỳ dương" tạo nên một thế giới mộng mơ, dịu dàng. Chúng làm cho nỗi buồn trong bài thơ không trở nên bi lụy mà mang vẻ đẹp rất tinh tế, nhẹ nhàng.

Nỗi đau mất mát và sự ngậm ngùi​

Ở những câu cuối, cảm xúc của bài thơ trở nên sâu sắc hơn:

"Hồn em đã chín mấy mùa thương đau?

Tay anh em hãy tựa đầu,

Cho anh nghe nặng trái sầu rụng rơi.."

Đây là lúc cảm xúc thực sự bộc lộ. Nỗi buồn không còn chỉ là sự u hoài mơ hồ mà trở thành nỗi đau trước sự mất mát. Hình ảnh "trái sầu rụng rơi" gợi cảm giác đau đớn nặng nề, như nỗi buồn đã chín muồi và rơi xuống trong lòng người.

Chính vì vậy, "ngậm ngùi" ở đây không phải là nỗi buồn dữ dội mà là một nỗi buồn lặng lẽ, sâu thẳm, khiến người ta chỉ biết giữ trong lòng mà không thể nói thành lời.

Ý nghĩa nhân văn của bài thơ​

Ngậm ngùi không chỉ là một bài thơ buồn mà còn thể hiện vẻ đẹp của tình cảm con người. Qua hình ảnh người anh ru em ngủ, Huy Cận gợi lên tình yêu thương tha thiết, sự trân trọng những kỷ niệm và nỗi đau trước sự chia lìa.

Bài thơ cho thấy một đặc điểm tiêu biểu của thơ Huy Cận trước Cách mạng: Nỗi buồn mang tính triết lý về thân phận con người, nhưng vẫn rất dịu dàng và giàu cảm xúc. Nỗi buồn ấy không tuyệt vọng mà thấm đẫm tình yêu thương.

Vì vậy, Ngậm ngùi để lại trong lòng người đọc một cảm giác vừa buồn vừa đẹp: Buồn vì sự mong manh của cuộc đời, nhưng đẹp vì tình cảm con người vẫn luôn sâu sắc và chân thành.