Đèo Ba Dội​

Một đèo một đèo lại một đèo,

Khen ai khéo vẽ cảnh cheo leo.

Cửa son tía ngắt lơ thơ móc,

Đường đá xanh rì lún phún rêu.

Phưởng phất chồi thông cơn gió tốc,

Mịt mờ ngọn cỏ lúc sương gieo.

Hiền nhân quân tử ai là chẳng,

Mỏi gối chồn chân cũng muốn trèo.

Theo bản khắc 1914


Khảo dị:

Bản khắc 1922

Đèo Ba Dội​

Một đèo một đèo lại một đèo,

Khen ai khéo ‡ tạc cảnh cheo leo.

Cửa son ‡ đỏ hoét tùm bum nóc,

Hòn đá xanh rì lún phún rêu.

Lắt lẻo cành thông cơn gió tốc,

Đầm đìa lá liễu giọt sương gieo.

Hiền nhân quân tử ai là chẳng,

Mỏi gối chồn chân ‡ vẫn muốn trèo.


Bản Quốc văn tùng ký

Vịnh đèo Ba Dội​

Một đèo một đèo lại một đèo,

Khen ai khéo ‡ đặt cảnh cheo leo.

Cửa son ‡ đỏ hoét tùm um móc,

Hòn đá xanh rì lún phún rêu.

Lắt lẻo cành thông cơn gió ‡ thốc,

Đầm đìa lá liễu giọt sương gieo.

Hiền nhân quân tử ai là chẳng,

Mỏi gối chồn chân ‡ vẫn muốn trèo.


Bản Xuân hương thi sao

Vịnh ba đèo​

Qua hết một đèo lại một đèo,

Khen ai khéo ‡ tạc cảnh cheo leo.

Cửa son tía ngắt lơ thơ ‡ nóc,

Thềm đá xanh rì lún phún rêu.

Vất vưởng cành thông cơn gió ‡ thổi,

Đầm đìa ngọn cỏ lúc sương gieo.

Hiền nhân quân tử ai là chẳng,

Mỏi gối chồn chân ‡ vẫn muốn trèo.


Bản Tạp thảo tập

Vịnh ba đèo​

Qua hết một đèo lại một đèo,

Khen ai khéo ‡ tạc cảnh cheo leo.

Cửa son tía ngắt lơ thơ ‡ nóc,

Thềm đá xanh rì lún phún rêu.

Phưởng phất ‡ cành thông cơn gió ‡ thổi,

Đầm đìa ngọn cỏ lúc sương gieo.

Hiền nhân quân tử ai là chẳng,

Mỏi gối chồn chân ‡ vẫn muốn trèo.


Bản Xuân hương thi vịnh

Vịnh ba đèo​

Cách một đèo qua lại một đèo,

Khen ai khéo ‡ tạc cảnh cheo leo.

Cửa son tía ngắt lơ thơ ‡ nóc,

Thềm đá xanh rì lún phún rêu.

Vất vưởng cành thông cơn gió ‡ thổi,

Đầm đìa ngọn cỏ lúc sương gieo.

Hiền nhân quân tử ai là chẳng,

Mỏi gối chồn chân ‡ vẫn muốn trèo.

Đèo Ba Dọi hay Ba đèo tên chữ là đèo Tam Điệp, thuộc huyện Tống Sơn, tỉnh Thanh Hoá. Không phải Đèo Ngang như có sách đã nhầm.

Nguồn:

Kiều Thu Hoạch, Thơ nôm Hồ Xuân Hương, NXB Văn học, 2008

Cảm nhận bài thơ Đèo Ba Dội​

Đèo Ba Dội là một bài thơ vừa tả cảnh vừa ẩn chứa tiếng cười sắc sảo rất đặc trưng của Hồ Xuân Hương. Đằng sau bức tranh thiên nhiên cheo leo, hiểm trở là một cách nhìn tinh quái, nghịch ngợm mà sâu cay về con người và cuộc đời. Cảnh đèo núi hiện lên không chỉ để ngắm, mà để thử thách, để soi chiếu bản lĩnh, ham muốn và cả sự mệt mỏi của kẻ bước qua.

Điều thú vị là dù cảnh vật gợi cảm giác vất vả, gian nan, bài thơ không mang màu sắc bi lụy. Trái lại, nó có nét hóm hỉnh, tinh nghịch. Người đọc cảm nhận được một thái độ vừa trêu ngươi, vừa thách thức: càng khó, càng cao, càng cheo leo thì con người lại càng muốn chinh phục. Ẩn sau đó là tiếng cười kín đáo của nữ sĩ trước những "hiền nhân quân tử" tưởng chừng đạo mạo nhưng vẫn không thoát khỏi bản năng và khát vọng đời thường.

Bài thơ vì thế không chỉ là bức tranh thiên nhiên, mà còn là bức tranh tâm lý con người. Hồ Xuân Hương nhìn cảnh để nói người, mượn đèo để nói đời, biến một hành trình leo núi thành một ẩn dụ sâu sắc cho hành trình nhân sinh: mỏi mệt, chông chênh nhưng vẫn không ngừng bước tới.

Phân tích bài thơ Đèo Ba Dội – Hồ Xuân Hương

Bài thơ mở đầu bằng cảm giác dồn dập, liên tiếp của địa hình hiểm trở:

"Một đèo một đèo lại một đèo,

Khen ai khéo vẽ cảnh cheo leo."

Cách lặp từ "một đèo" tạo nhịp điệu gấp gáp, nhấn mạnh sự trùng điệp, khó khăn của con đường. Câu thơ vừa tả thực vừa mang sắc thái cảm thán, như một lời trêu đùa trước cảnh quá éo le.

Không gian đèo núi hiện lên qua những chi tiết sắc nét:

"Cửa son tía ngắt lơ thơ móc,

Đường đá xanh rì lún phún rêu."

Màu sắc "son tía", "xanh rì" khiến cảnh vừa đẹp vừa lạnh, vừa quyến rũ vừa hiểm nguy. Rêu phủ đường đá gợi cảm giác trơn trượt, khó đi, tăng thêm độ thử thách.

Cảnh vật tiếp tục được phủ lên lớp mờ ảo:

"Phưởng phất chồi thông cơn gió tốc,

Mịt mờ ngọn cỏ lúc sương gieo."

Gió mạnh, sương dày làm cho đèo Ba Dội không chỉ cao mà còn mịt mùng, dễ khiến con người lạc hướng, mỏi mệt. Thiên nhiên ở đây mang dáng vẻ vừa nên thơ vừa khắc nghiệt.

Hai câu kết là nơi giọng thơ bộc lộ rõ nhất tính trào phúng của Hồ Xuân Hương:

"Hiền nhân quân tử ai là chẳng,

Mỏi gối chồn chân cũng muốn trèo."

"Hiền nhân quân tử" vốn là hình ảnh của những con người đạo mạo, mẫu mực. Nhưng đặt vào hoàn cảnh này, họ cũng "mỏi gối chồn chân", cũng "muốn trèo". Câu thơ vừa mang nghĩa thực – leo đèo mệt mỏi – vừa hàm ý châm biếm: Dù mang danh gì, con người vẫn khó cưỡng trước sức hút của thử thách, của ham muốn chinh phục.

Về nghệ thuật, bài thơ sử dụng thể thơ thất ngôn bát cú, ngôn ngữ giàu hình ảnh, phối màu tinh tế, kết hợp nhuần nhuyễn giữa tả cảnh và trào phúng. Hồ Xuân Hương đã biến cảnh đèo núi thành một ẩn dụ đa nghĩa, qua đó thể hiện cái nhìn sắc sảo, táo bạo về con người và xã hội.

Đèo Ba Dội vì thế không chỉ là một bài thơ tả cảnh, mà còn là một tiếng cười thâm thúy, vừa nhẹ nhàng vừa sâu cay, rất riêng của "Bà chúa thơ Nôm"